प्राचीनकाले भारतदेशे मल्लराज्ये वीरः राजा विक्रमः राज्यं सञ्चालयत्। सः धर्मप्रियः, धैर्यवान्, प्रजास्नेहसम्पन्नः च आसीत्। प्रतिदिनं सः राजदरबारं आरभ्य प्रजासु दर्शनं कृत्वा तेषां सुखदुःखं जिज्ञासेत। मन्त्रिणः अपि तस्य नीतिप्रज्ञता प्रशंसन्ति स्म।
एकदा सः वनं गत्वा वृद्धं ब्राह्मणं दृष्ट्वा कथयत् –
ब्राह्मणः – “महाराज, मम पुत्रः शिक्षायाः अभावात् अशक्तः। तस्य ज्ञानहीनतया भविष्यं दूषितं भवति।”
राजा – “भवान् चिन्ता मा कुरु। अहं स्वयं तं शिक्षयिष्यामि। ज्ञानं सर्वस्य अधिकारः।”
राजा ब्राह्मणं सह राजधानीं आगत्य शिशुं पाठशालायां स्थापयत्। कक्षायाम् शिक्षकः शिशुं नामकः पाठयामास। शिशुः शीघ्रं प्रवीणः अभवत्। राजा दृष्ट्वा हसन् कथयत् –
“यथा बीजं योग्ये भूमौ रोप्यते, तथा बालकः योग्ये शिक्षायां विकसितः भवति।”
सप्ताहेभ्यः पश्चात् अकालविपदा राज्ये आगता। कृषकाः धान्यम् न बिभुः। नगरवासिनः अकालेन पीडिताः। प्रजा भयभीता आसीत्। राजा प्रतिदिनं प्रजासु गत्वा तेषां चिन्तां श्रोतुं आरभत्।
कृषकः – “महाराज, धान्यं नष्टम्, यदि कृपा न कर्ता तर्हि प्रजा पिपासया दुःखिताः भविष्यन्ति।”
राजा – “सहनशीलता धैर्यं च, कृषकाः! अहं यथाशक्ति योजना करिष्यामि। सर्वे मिलित्वा विपदां निवारयामः।”
राजा मन्त्रिणः सह योजना कृत्वा नगरसङ्ग्रहं कृत्वा अन्नं वितरणं कृतवान्। यत्र राज्ये आपत्कालः अभवत्, तत्र धैर्यवान् राजा प्रजा: साहाय्यम् अकुर्वत्। वृद्धजनाः, बालकाः, कृषकाः च राजा विक्रमस्य प्रेमम् अनुभवन्ति स्म।
एकदा राजा स्वसेनापतेन सह गच्छन्, एकः सैनिकः प्रमादात् सङ्ग्रामे अपघातं प्रापत्। राजा शीघ्रं तत्र गत्वा सैनिकस्य पृष्ठं स्पृशन् हसन् कथयत् –
“साहसः प्रशंसनीयः, किन्तु विवेकं न विस्मर। पराक्रमस्य मार्गे सततं सतर्कः भव।” सैनिकः प्रणम्य – “महाराज, भवतः शिक्षा मम जीवनं परिवर्तनं कृत्वा।”
एकदा प्रजा दरबारं आगत्य राजा समक्षं निवेदयन्ति स्म।
बालकः – “महाराज, अहं शिक्षायाः फलं अनुभवामि। विद्या जीवनस्य दीपः अस्ति।”
वृद्धः – “महाराज, भवतः न्यायं राज्ये सर्वत्र प्रसिद्धः। अहं तव कृपया प्रसन्नः।”
राजा हसन् उत्तरं दत्तवान् –
“सर्वेभ्यः पठनीयम् – शिक्षा, धैर्यं, प्रजास्नेहः च जीवनस्य मुख्याः स्तम्भाः। यः धर्मेण राज्यं सञ्चालयति सः चिरकालं प्रसिद्धः भवति। सत्यं वद, धर्मं चर, प्रजायै उपकारं कुर्व।”
कथा यत्र समाप्ता तत्र – प्रजा विजयिता, राज्यं स्थिरं, तथा प्रजास्नेहः चिरस्थायी अभवत्। राजा विक्रमः हि उदाहरणं यथा – धैर्यं, ज्ञानं, न्यायं च जीवनं उज्जवलं कुर्वन्ति।
इयं कथा पठितुं शक्तिः दत्ते –
शिक्षायाः महत्त्वम् – बालकः योग्ये शिक्षायाम् विकासं प्राप्नोति।
धैर्यं – विपदां दृष्ट्वा साहसं धारणं आवश्यकम्।
प्रजास्नेहः – राजा यदि प्रजायै कृपा कृत्वा च कार्यं करोति तर्हि राज्यं स्थिरं भवति।
सत्यं वद, धर्मं चर – जीवनस्य मूलमन्त्रः।
