भारतीयसंस्कृतेः अत्यन्तं रमणीयः तथा पवित्रः उत्सवः वसन्तपञ्चमी इति प्रसिद्धः। अयं पर्व शिशिरऋतोः समाप्तिं, वसन्तऋतोः आगमनस्य आरम्भं च सूचयति। वसन्तः नाम ऋतुराजः, यः प्रकृतौ नवजीवनं, सौन्दर्यं, उल्लासं च आनयति। वर्षे २०२६ तमे जनवरी-मासस्य २३ तमे दिने (शुक्रवासरे) वसन्तपञ्चमी महोत्सवः सम्पूर्णे भारतवर्षे श्रद्धया उल्लासेन च आचरिष्यते।
वसन्तपञ्चमी उत्सवः विशेषतः देवी सरस्वत्याः पूजनाय समर्पितः अस्ति। सरस्वती देवी ज्ञानस्य, विद्यास्य, भाषायाः, सङ्गीतस्य, कलानां च अधिष्ठात्री देवी अस्ति। सा मानवेषु सृजनात्मकशक्तिं, विवेकं, सौन्दर्यबोधं च जागरयति। अतः अयं दिनः विद्यार्थिनां, विद्वांसानां, कलाकाराणां च कृते अत्यन्तं पवित्रः मन्यते।
अस्मिन् दिने जनाः पीतवर्णीयवस्त्राणि धारयन्ति। पीतः वर्णः वसन्तस्य, उल्लासस्य, समृद्धेः च प्रतीकः अस्ति। क्षेत्रेषु पीतवर्णीयाः सरषपपुष्पाणि (सरसों) प्रफुल्लन्ति, ये देवीसरस्वत्याः प्रियवर्णं स्मारयन्ति। गृहेषु मन्दिरेषु च पीतवर्णीयभोजनानि यथा केसरयुक्तं क्षीरं, केसरियं भातं, लड्डुकानि च निर्मीयन्ते।
अनेकेषु गृहेषु अयं दिनः बालानां कृते विशेषः भवति। माता-पितरः बालकैः सह उपविश्य तेषां प्रथमाक्षरलेखनं (विद्यारम्भः) कारयन्ति। एषा परम्परा बालानां शिक्षायाः शुभारम्भं सूचयति। केचन सङ्गीताभ्यासं, काव्यपाठं, चित्रकलां वा आरभन्ते। एतत् सर्वं देवीसरस्वत्याः कृपया विद्यासिद्ध्यर्थं क्रियते।
मन्दिरेषु, विद्यालयेषु, महाविद्यालयेषु च विशेषपूजाः आयोज्यन्ते। देवीसरस्वत्याः मूर्तयः पीतवस्त्रैः अलङ्कृताः भवन्ति, पुष्पैः, वीणया, पुस्तकैः च शोभन्ते। प्रातःकाले विशेषार्चनं, स्तोत्रपाठः, हवनं च भवति। केषुचित् प्रदेशेषु काव्यसम्मेलनानि, सङ्गीतकार्यक्रमाः, नृत्यप्रदर्शनानि च आयोज्यन्ते।
वसन्तपञ्चमी पर्व कामदेवेन अपि सम्बद्धम् अस्ति। पुराणकथानुसारं, ऋषयः शिवस्य तपः भङ्क्तुं कामदेवं प्रार्थयन्ति स्म, यतः पार्वती शिवं पतिं प्राप्नुयात् इति। कामदेवः पुष्पबाणेन शिवस्य ध्यानं भङ्क्तवान्, किन्तु शिवः तृतीयनेत्रेण तं दग्धवान्। एषा कथा वसन्तपञ्चम्यां स्मर्यते, यतः अयं दिनः प्रेमस्य, रागस्य, सृजनस्य च नवजागरणं सूचयति। अतः अयं पर्व “मदनपञ्चमी” इति नाम्ना अपि प्रसिद्धः।
वसन्तपञ्चमी केवलं उत्सवः न, अपि तु सन्देशः अपि अस्ति—
ज्ञानं विना जीवनं शून्यम्, प्रेमं विना जगत् नीरसम्।
