वाक्

पुरा भारतवर्षे गङ्गायमुनयोर्मध्ये स्थिते सुप्रसिद्धे देशे “सुवर्णग्रामः” नाम ग्रामः आसीत्। स ग्रामः कृषकानां परिश्रमात् एव समृद्धः, हरितः, आनन्दपूर्णश्च आसीत्। तत्र सर्वे जनाः परस्परं सहायं कुर्वन्तः जीवनं यापयन्ति स्म। तेषां मध्ये “धर्मदत्तः” नाम कृषकः विशेषेण प्रसिद्धः आसीत्।
धर्मदत्तः दरिद्रः आसीत्, किन्तु हृदयेन महान्। तस्य भूमिः अल्पा आसीत्, किन्तु सः तां मातृवत् पालयति स्म। प्रतिदिनं प्रातःकाले सः भूमिं वन्दित्वा हलं धारयन् कर्म आरभते स्म। तस्य पत्नी “शान्ता” नाम साध्वी स्त्री आसीत्, सा गृहं पालयन्ती, कृषिकार्ये पतिं सहायं च कुर्वन्ती स्म। तयोः पुत्रः “वीरः” नाम बालकः, सदा पितुः कर्म दृष्ट्वा प्रेरितः आसीत्।
एकस्मिन् वर्षे भीषणः अनावृष्टिः अभवत्। मेघाः न वर्षन्ति स्म, नद्यः क्षीणाः, क्षेत्राणि शुष्काणि च जातानि। सर्वे कृषकाः चिन्ताकुलाः अभवन्। बहवः जनाः ग्रामं त्यक्त्वा नगरं गन्तुं आरब्धवन्तः। किन्तु धर्मदत्तः न निराशः अभवत्। सः पुत्रं उवाच —
“वत्स, धरित्री कदापि असत्यं न करोति। यः धैर्यं न त्यजति, तस्मै सा अवश्यं फलम् ददाति।”
सः समीपस्थे पर्वते लघुं सरोवरं खनित्वा जलं सञ्चयितुं आरब्धवान्। ग्रामजनाः तं दृष्ट्वा हास्यं अकुर्वन् — “एतेन किं भविष्यति?” इति। किन्तु धर्मदत्तः श्रमं न त्यक्तवान्। पुत्रः वीरः अपि पितुः सहायं कृत्वा दिनरात्रं परिश्रमं चकार।
मासद्वयस्य अनन्तरं सहसा मेघाः गर्जन्ति स्म, अल्पा वृष्टिः अभवत्। धर्मदत्तस्य क्षेत्रे सञ्चितं जलं वृष्ट्या सह मिलित्वा क्षेत्राणि सिञ्चितवान्। तत्र शस्यं हरितं जातम्, अन्येषां क्षेत्रेषु तु न किञ्चित् अपि अभवत्। ग्रामजनाः विस्मिताः अभवन्।
एतस्मिन् एव काले तस्य देशस्य राजा “प्रजापालः” ग्रामं आगतवान्। सः दुर्भिक्षस्य स्थितिं दृष्ट्वा दुःखी अभवत्। यदा सः धर्मदत्तस्य क्षेत्रं दृष्टवान्, तदा अतीव आश्चर्यचकितः अभवत्। सः धर्मदत्तं आहूय पप्रच्छ —
“कथं ते क्षेत्रे एषा समृद्धिः?”
धर्मदत्तः नम्रतया अवदत् —
“महाराज, एषा न मम विजयः, किन्तु धैर्यस्य, परिश्रमस्य, धरित्रीमातुः च कृपा।”
राजा प्रसन्नः अभवत्। सः धर्मदत्तं सम्मान्य सर्वेभ्यः कृषकेभ्यः जलसञ्चयस्य उपायान् शिक्षयितुं आज्ञापितवान्। ग्रामे सरोवराणि, कूपाः, नहराः च निर्मिताः। अल्पकालेन एव सुवर्णग्रामः पुनः समृद्धः अभवत्।
धर्मदत्तः तु यथापूर्वं साधुजीवनं यापयन् अन्यान् अपि प्रेरयति स्म। सः सदा वदति स्म —
“भूमिः माता इव अस्ति। यः ताम् आदरयति, सः कदापि दरिद्रः न भवति।”
नीतिः (Moral):
धैर्यं, परिश्रमः, प्रकृतिसम्मानः च एतानि एव जीवनस्य सत्यं धनम्।