एकस्मिन् ग्रामे कश्चित् अतीव निर्धनः पुरुषः निवसति स्म। तस्य न गृहं धनं वा आसीत्, न च भूमौ कृषिकार्यं कर्तुं पर्याप्तं साधनम् आसीत्। अतः सः वनं गत्वा यत्किञ्चित् प्राप्नोति, तदेव आनीय खादति स्म। प्रायः द्वित्रिदिनानन्तरं सः मृगयार्थं वनं गच्छति स्म। यं कञ्चित् पशुं पक्षिणं वा सः गृह्णाति, तं गृहम् आनीय पचति स्म, ततः स्वपरिवारस्य भोजनं भवति स्म।
सः वनमध्ये बहुकालं न तिष्ठति स्म। वनं हिंस्रपशुभिः पूर्णम् आसीत्। विशेषतः तत्र व्याघ्राः तथा चित्तलाः भ्रमन्ति स्म। अतः सः तान् दृष्ट्वा भयभीतः भवति स्म। शीघ्रं मृगयां कृत्वा सः ग्रामं प्रत्यागच्छति स्म।
एकदा ग्रीष्मकाले अत्यन्तं तीव्रः उष्णकालः आसीत्। सूर्यस्य तापेन वनस्य वृक्षाः शुष्काः अभवन्। लताः पत्राणि च म्लानानि अभवन्। भूमौ अपि सर्वत्र शुष्कता आसीत्। वने भोजनं प्रायः न आसीत्।
अस्मिन् समये सः निर्धनः पुरुषः मन्दं मन्दं वनमध्ये गच्छन् आसीत्। सः अतीव क्षुधितः आसीत्। तस्य दृष्टिः सर्वत्र भोजनस्य अन्वेषणे आसीत्। तदा सः एकं पक्षिणं वृक्षस्य नीचशाखायां उपविष्टं दृष्टवान्।
सः पुरुषः अत्यन्तं सावधानतया शनैः शनैः पक्षिणः समीपम् अगच्छत्। सः अतीव लघुपदेन चलति स्म। पक्षी अपि तस्य आगमनं न ज्ञातवान्। पुरुषः सहसा तं पक्षिणं हस्तेन अगृह्णात्। पक्षी तस्य हस्ते दृढतया गृहीतः अभवत्।
पुरुषः अत्यन्तं प्रसन्नः अभवत्। सः चिन्तितवान्—“अद्य मम भोजनस्य व्यवस्था जाता। अहं शीघ्रं गृहं गमिष्यामि।”
सः वनात् बहिः गन्तुम् उद्यतः अभवत्। तदा तस्य दृष्टिः समीपस्थे वृक्षस्य अधः अपतत्। तत्र एकः विशालः मृगः शयितः आसीत्। पुरुषः तं दृष्ट्वा अतीव प्रसन्नः अभवत्। तस्य तूणे एकमेव बाणः अवशिष्टः आसीत्। सः चिन्तितवान्—“यदि अहं एतेन बाणेन मृगं हन्याम्, तर्हि मम कृते बहुदिनानां भोजनं भविष्यति।”
सः हस्तस्थितं पक्षिणं मुक्तवान्। ततः तूणीतः अन्तिमं बाणम् आदाय मृगं प्रति प्रक्षिप्तवान्। किन्तु भाग्यवशात् मृगः तस्मिन् समये पुरुषं दृष्टवान्। सः शीघ्रं उत्थाय धावितवान्। तस्मिन् एव क्षणे बाणः तस्य समीपेन गतः, किन्तु मृगः तस्मात् दूरं पलायितः।
अधुना पुरुषस्य हस्ते न पक्षी आसीत्, न च मृगः। सः रिक्तहस्तः तत्र स्थित्वा स्वस्य मूर्खतां चिन्तयन् दुःखितः अभवत्। नीतिः — यत् वस्तु अस्माकं हस्ते निश्चितरूपेण अस्ति, तस्य त्यागं कृत्वा अनिश्चितस्य प्राप्त्यर्थं प्रयत्नः न करणीयः। हस्ते स्थितः एकः पक्षी वने स्थिताभ्यां द्वाभ्यां पक्षिभ्यां श्रेष्ठः। अतः प्राप्तस्य वस्तुनः मूल्यं ज्ञात्वा तस्य रक्षणं कर्तव्यम्।
