प्राचीनकाले भारतस्य एकस्मिन् रमणीये ग्रामे सोमदत्तः नाम एकः कृषकः निवसति स्म। सः अत्यन्तं सरलः, परिश्रमी, सत्यवादी च आसीत्। तस्य पत्नी गौरी नाम्नी, पुत्रः माधवः च आस्ताम्। सोमदत्तस्य कुटुम्बं निर्धनम् आसीत्, किन्तु ते सर्वे सन्तुष्टाः, धार्मिकाः, अतिथिसेवापरायणाः च आसन्।
एकदा सोमदत्तः प्रातःकाले क्षेत्रं प्रति गच्छन् आसीत्। मार्गे तेन एकः सुवर्णमयः कलशः दृष्टः। कलशस्य अन्तः बहूनि सुवर्णमुद्राणि आसन्। सोमदत्तः तं कलशं गृहीत्वा चिन्तितवान्— “अनेन धनेन मम परिवारस्य दारिद्र्यं दूरं भवेत्। अहं नवीनं गृहं निर्मापयितुं शक्नोमि, पुत्रस्य शिक्षायै धनं दातुं शक्नोमि। किन्तु एतत् धनं मम नास्ति। अस्य वास्तविकः स्वामी कः अस्ति, तं अन्वेष्टव्यम्।”
सः कलशं गृहम् आनयत्, पत्नीं सर्वं वृत्तान्तं च न्यवेदयत्। गौरी अपि अवदत्— “स्वामिन्! परधनं विषमिव त्याज्यम्। अस्माकं जीवनं निर्धनं भवेत्, परन्तु असत्येन प्राप्तं धनं कदापि सुखं न ददाति।”
ततः सोमदत्तः ग्रामस्य मुखियस्य समीपं गत्वा सर्वं निवेदितवान्। मुखिया ग्रामे घोषणां कारितवान्— “यस्य सुवर्णकलशः नष्टः अस्ति, सः स्वस्य परिचयं दत्त्वा कलशं गृह्णातु।”
सायंकाले एकः वृद्धः व्यापारी तत्र आगतः। सः दुःखितः आसीत्। सः अवदत्— “मम यात्रायाः समये अयं कलशः मार्गे पतितः। अस्मिन् मम जीवनस्य सर्वं धनम् आसीत्। अहं तं प्राप्तुं सर्वत्र अन्वेषणं कृतवान्।”
सोमदत्तः कलशं तस्मै समर्पितवान्। व्यापारी अत्यन्तं प्रसन्नः अभवत्। सः सोमदत्ताय बहूनि सुवर्णमुद्राः दातुम् इच्छति स्म, किन्तु सोमदत्तः विनयेन अवदत्— “भवतः वस्तुं भवते मया प्रत्यर्पितम्। तदर्थं पुरस्कारः मया न स्वीक्रियते।”
मुखिया सोमदत्तस्य सत्यनिष्ठां दृष्ट्वा तं ग्रामस्य आदर्शकृषकत्वेन सम्मानितवान्। ग्रामवासिनः अपि तस्य प्रशंसां कृतवन्तः। व्यापारी तु तस्य पुत्रस्य शिक्षायै आवश्यकं धनं गुप्तरूपेण दत्तवान्।
माधवः पितुः आचरणात् महान् पाठं प्राप्तवान्। सः अवदत्— “पितः! अद्य अहं ज्ञातवान् यत् सत्यं धनात् अपि श्रेष्ठम् अस्ति।”
