हिन्दुधर्मे पितृपक्षः सनातनसंस्कृतेः तादृशः महत्वपूर्णः आध्यात्मिककालः अस्ति, यः पूर्णरूपेण अस्मदीयेभ्यः दिवंगतेभ्यः पूर्वजेभ्यः (पितृभ्यः) एव समर्पितः अस्ति। एतस्यां षोडशदिनात्मकपक्ष-अवधौ जनाः स्वपितॄन् आदरपूर्वकं स्मरन्ति, तेषां नाम्ना तर्पणं, श्राद्धं, दानधर्मं च कुर्वन्ति। मन्यते यत् एषु दिनेषु कृतं तर्पणं पितॄन् साक्षात् तृप्तान् करोति, तेषां आशीर्वादश्च अस्माकं जीवने सुख-समृद्धिं आनयति।
पितृपक्षः २०२६: प्रमुखाः तिथयः
हिन्दु-पञ्चाङ्गानुसारं भाद्रपदमासस्य पूर्णिमां आरभ्य आश्विनमासस्य अमावस्यां (सर्वपितृ-अमावस्यां) यावत् पितृपक्षः प्रचलति।
वर्षे २०२६ तमे पितृपक्षः २६ सेप्टेम्बर् (भाद्रपदपूर्णिमा) दिनाङ्कात् आरभ्य १० ओक्टोबर् (सर्वपितृअमावस्या) दिनाङ्कं यावत् स्थास्यति।
पूर्णिमा श्राद्धम्: २६ सेप्टेम्बर् २०२६ (शनिवासरः)
प्रतिपदा श्राद्धम् (मुख्यप्रारम्भः): २७ सेप्टेम्बर् २०२६ (रविवासरः)
सर्वपितृ अमावस्या (समापनम्): १० ओक्टोबर् २०२६ (शनिवासरः)
पितृपक्षस्य धार्मिकं आध्यात्मिकं च महत्वम्
हिन्दुशास्त्रानुसारं मानवाः त्रिविधैः ऋणैः बद्धाः भवन्ति—देवऋणम्, ऋषिऋणम्, पितृऋणञ्च। पितृपक्षस्य एषः कालः अस्मभ्यं ‘पितृऋणात्’ मुक्तेः सुअवसरं ददाति। धार्मिकी मान्यता अस्ति यत् एतेषु षोडशदिनेषु यमराजः पितॄन् मुक्तान् करोति, येन ते पृथिव्यां समागत्य स्ववंशजेभ्यः अन्नं जलञ्च ग्रहीतुं शक्नुवन्ति। यदि एतस्मिन् काले पितरः न स्मर्येरन्, तर्हि ते असंतुष्टाः भूत्वा प्रत्यागच्छन्ति, येन कुण्डल्यां ‘पितृदोषः’ भवति, गृहस्य उन्नतिश्च अवरुद्धा भवति।
श्राद्ध-तर्पणयोः मुख्याः विधयः
पितृपक्षे पितॄणाम् आत्मशान्तये मुख्यरूपेण त्रीणि कार्याणि क्रियन्ते:
तर्पणम्: हस्ते जलं, कुशां, अक्षतान्, कृष्णतिलांश्च गृहीत्वा पितृभ्यः अञ्जलिप्रदानं तर्पणं कथ्यते।
पिण्डदानम्: यवचूर्णस्य (जौ) अथवा शालिचूर्णस्य (चावल) पिण्डान् निर्माय श्रद्धापूर्वकं समर्पणम्।
ब्राह्मणभोजनं पञ्चबली च: श्राद्धदिने ब्राह्मणेभ्यः सात्त्विकभोजनं कार्यते। अनेन सह भोजनस्य अंशाः गवे, श्वाने, काकाय, देवेभ्यः, पिपीलिकाभ्यश्च (पञ्चबली) निष्कास्यन्ते।
पितृपक्षे किं करणीयं किं च वर्जनीयम्?
अस्मिन् पवित्रे काले केषाञ्चित् कठोराणां नियमानां पालनं अनिवार्यं मन्यते:
करणीयम्:
सर्वदा सात्त्विकं (लशुन-पलाण्डु-रहितं शुद्धशाकाहारं) भोजनं धरन्तु।
दरिद्रेभ्यः, भिक्षुकेभ्यः, पशु-पक्षिभ्यश्च अन्नजलयोः दानं कुर्वन्तु।
स्वजीवित-मातापित्रोः वृद्धानाञ्च सेवां कुर्वन्तु, यतः तेषां सेवां विना दिवङ्गताः पितरः कदापि न तृप्यन्ति।
वर्जनीयम्:
अस्मिन् काले किमपि नवीनं कार्यं, व्यापारं, वाग्दानं (सगाई), विवाहं, गृहप्रवेशं वा मा कुर्वन्तु।
नवीनानां वस्त्राणाम्, वाहनानां, सुवर्ण-रजत-आभूषणानां च क्रयणं वर्जयन्तु।
तामसिकभोजनस्य (मांस-मदिरादीनां) च सेवनं कदापि मा कुर्वन्तु।
गृहे कलहं, क्रोधं, उच्चैः रोदनं, परनिन्दां च सर्वथा त्यजन्तु।
