शारदीयनवरात्रस्य २०२६ तमस्य वर्षस्य आरम्भः ११ अक्तूबर-दिनाङ्के भविष्यति। महाष्टमी १९ अक्तूबर-दिनाङ्के आचर्यते, महानवमी च २० अक्तूबर-दिनाङ्के भविष्यति। नवम्यां तिथौ कन्यापूजनस्य विधानमस्ति। महाष्टमीतिथेः विवरणम्अष्टमीतिथेः आरम्भः: १८ अक्तूबर, प्रातः ८:२७ वादनम्अष्टमीतिथेः समाप्तिः: १९ अक्तूबर, प्रातः १०:५१ वादनम्महाष्टमी: १९ अक्तूबर २०२६महानवमीतिथेः विवरणम्नवमीतिथेः आरम्भः: १९ अक्तूबर, प्रातः १०:५१ वादनम्नवमीतिथेः समाप्तिः: २० अक्तूबर, मध्याह्ने १२:५० वादनम्महानवमी तथा कन्यापूजनम्: २० अक्तूबर […]

Swipe left to go to next post

हिन्दुधर्मे पितृपक्षः सनातनसंस्कृतेः तादृशः महत्वपूर्णः आध्यात्मिककालः अस्ति, यः पूर्णरूपेण अस्मदीयेभ्यः दिवंगतेभ्यः पूर्वजेभ्यः (पितृभ्यः) एव समर्पितः अस्ति। एतस्यां षोडशदिनात्मकपक्ष-अवधौ जनाः स्वपितॄन् आदरपूर्वकं स्मरन्ति, तेषां नाम्ना तर्पणं, श्राद्धं, दानधर्मं च कुर्वन्ति। मन्यते यत् एषु दिनेषु कृतं तर्पणं पितॄन् साक्षात् तृप्तान् करोति, तेषां आशीर्वादश्च अस्माकं जीवने सुख-समृद्धिं आनयति।पितृपक्षः २०२६: प्रमुखाः तिथयःहिन्दु-पञ्चाङ्गानुसारं भाद्रपदमासस्य पूर्णिमां आरभ्य आश्विनमासस्य अमावस्यां (सर्वपितृ-अमावस्यां) यावत् […]

Swipe left to go to next post

रक्षाबन्धनम् भारतस्य प्रमुखेषु पारम्परिकेषु उत्सवेषु अन्यतमम् अस्ति। अस्मिन् दिने भगिनी स्वभ्रातुः हस्ते रक्षासूत्रं बध्नाति तथा च तस्य सुख-समृद्धि-दीर्घायुषः कामनां करोति। भ्राता अपि भगिन्याः रक्षणस्य प्रतिज्ञां करोति। अतः अयं उत्सवः भ्रातृभगिन्योः प्रेम्णः, स्नेहस्य च प्रतीकः अस्ति।२०२६ तमे वर्षे शुभसमयः२०२६ तमे वर्षे रक्षाबन्धनम् २८ अगस्त् दिनाङ्के भविष्यति। भारतीयसमयानुसारं प्रातःकालस्य शुभसमयः प्रातः ५:५७ तः ९:४८ पर्यन्तम् अस्ति। अयं […]

Swipe left to go to next post

गुरुपूर्णिमा २०२६ – भारतीयसंस्कृतेः अत्यन्तं पवित्रेषु पर्वसु गुरुपूर्णिमा विशेषमहत्त्वयुक्ता अस्ति। अस्मिन् दिने स्वगुरूणां, आचार्याणां, अध्यात्ममार्गदर्शकानां च प्रति कृतज्ञताभावः श्रद्धया सह प्रकट्यते। भारतीयपरम्परायां “गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुः गुरुर्देवो महेश्वरः। गुरुः साक्षात् परब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः॥” इति प्रसिद्धः श्लोकः गुरोः परमस्थानं सूचयति। ‘गुरु’ इति शब्दस्य अर्थः अज्ञानरूपान्धकारात् ज्ञानरूपप्रकाशं प्रति नयति इति। अतः गुरुः केवलं शिक्षां न ददाति, अपितु जीवनस्य […]

Swipe left to go to next post

एषा एकादशी ज्येष्ठमासस्य शुक्लपक्षे आचर्यते, यः प्रायः मे-मासे जून-मासे वा भवति। २०२६ तमे वर्षे निर्जला-एकादशी जून-मासस्य पञ्चविंशतितमे (२५) दिने, अर्थात् २५ जून २०२६ तिथौ, आचरिष्यते। भारतीय-परम्परायां उपवासः केवलं शारीरिकः क्रियाविशेषः नास्ति, अपितु शरीरस्य मनसश्च अनुशासनस्य साधनम् अस्ति। सर्वेषु उपवास-व्रतेषु निर्जला-एकादशी स्वस्य कठोरतया, भक्त्या च विशेषं स्थानं धारयति। ज्येष्ठ-मासस्य शुक्ल-पक्षे एषा एकादशी आचर्यते। सा सर्वासाम् एकादशीनाम् […]

Swipe left to go to next post

चैत्रनवरात्रिः २०२६ देवीदुर्गायाः, दिव्यस्त्रीशक्तेः, आराधनायाः अत्यन्तं पवित्रः नव-रात्रोत्सवः अस्ति। अस्मिन् वर्षे चैत्रनवरात्रिः २०२६ तमे वर्षे मार्चमासस्य १९ तमे दिने आरभ्य मार्चमासस्य २७ तमे दिने समाप्तः भविष्यति। एषः उत्सवः हिन्दूनां नववर्षस्य आरम्भं सूचयति। अयं कालः आध्यात्मिकशुद्धये, आत्मबोधाय, तथा शक्तेः—यः विश्वस्य मूलभूता ब्रह्माण्डीयशक्तिः—तस्याः भक्त्यर्थं विशेषः अवसरः अस्ति।अयं उत्सवः नियमानुसारैः पूजाविधानैः आचर्यते, तथा भक्तानां कृते दिव्येन सह गाढं […]

Swipe left to go to next post

भारतवर्षे अनेकानि पर्वाणि सन्ति, ये जनानां जीवनं आनन्देन, उत्साहेन, धर्मभावेन च पूरयन्ति। तेषु प्रमुखं पर्व होली-पर्वः इति प्रसिद्धः। होली-पर्वः वसन्त-ऋतौ फाल्गुन-मासस्य पूर्णिमायां आचर्यते। एषः पर्वः केवलं रङ्गोत्सवः न, अपि तु धर्मस्य, सत्यस्य, प्रेम्णः, सामाजिक-ऐक्यस्य च प्रतीकः अस्ति।अस्य पर्वस्य मुख्यं कारणं भक्त-प्रह्लादस्य कथा एव। पुराकाले हिरण्यकशिपुः नाम दैत्यराजः आसीत्। सः स्वयमेव ईश्वरः इति मन्यते स्म। किन्तु […]

Swipe left to go to next post

पञ्चाङ्गानुसारं महाशिवरात्रिः फाल्गुनमासस्य कृष्णपक्षस्य चतुर्दश्यां तिथौ आचर्यते। अस्मिन् वर्षे चतुर्दशी तिथिः १५ फेब्रुवरी २०२६ सायंकालात् आरभ्य १६ फेब्रुवरी पर्यन्तं भविष्यति। यतः महाशिवरात्रेः पूजनं रात्रिकाले एव तथा जागरणं च क्रियते, अतः महाशिवरात्रिः १५ फेब्रुवरी २०२६ रात्रौ एव आचर्यते। तस्मात् व्रतधारणस्य तथा रात्रौ पूजनस्य युक्ता तिथिः १५ फेब्रुवरी २०२६ एव अस्ति।महाशिवरात्रेः पूजाविधिःमहाशिवरात्रिदिने प्रातःकाले स्नानं कृत्वा शुद्धानि वस्त्राणि […]

Swipe left to go to next post

मकरसंक्रान्तिः भारतस्य एकं प्रमुखं पावनं च पर्व अस्ति। इदं पर्व प्रतिवर्षं पौषमासे, सामान्यतया जनवरीमासस्य चतुर्दशे वा पञ्चदशे दिने आचर्यते। अन्येषां पर्वाणां भिन्नं रूपं एतत् यत् मकरसंक्रान्तिः सदा प्रायः एकस्मिन्नेव तिथौ भवति, न तु चन्द्रमासानुसारं परिवर्तते।मकरसंक्रान्तिपर्वे सूर्यः धनुराशेः मकरराशिं प्रविशति। अयं कालः उत्तरायणस्य आरम्भः इति कथ्यते। उत्तरायणं हिन्दुसंस्कृतेः अत्यन्तं शुभं मन्यते। अस्मिन् काले सूर्यः उत्तरदिशं गच्छति, […]

Swipe left to go to next post

भारतीय-आध्यात्मिक-परम्परायां गीता-जयन्ती विशिष्टं स्थानम् अलङ्करोति। एषा तिथिः तस्मिन् दिवसे स्मार्यते यदा श्रीकृष्णेन कुरु-क्षेत्रे अर्जुनाय भगवद्गीताया अमृतोपदेशः प्रदत्तः। एषा तिथिः मार्गशीर्ष-शुक्ल-एकादशी इति प्रसिद्धा, सा एव मोक्षदा-एकादशी इत्यपि कथ्यते, या पाप-शमनाय, आत्म-शुद्धये, मोक्ष-साधनाय च महत्त्वपूर्णा मन्यते।अस्मिन् वर्षे २०२५ तमि, गीता-जयन्ती सोमवासरे, १ दिसम्बर २०२५ इति भविष्यति।तिथि-विवरणम्तिथिः – मार्गशीर्ष-शुक्ल-एकादशीआराम्भः – ३० नवम्बर १२:२३ मध्याह्नेसमाप्तिः – १ दिसम्बर ११:३७ […]

Swipe left to go to next post

राजस्थानराज्ये हडोटी प्रदेशे स्थितं रमणीयं नगरं बुन्दी नाम प्रसिद्धं वर्तते। अस्य नगरस्य नाम्ना एव बुन्दी उत्सवः इति प्रसिद्धः लोकोत्सवः प्रतिवर्षं नवम्बरमासे आयोजनं प्राप्नोति। वर्षे २०२५ तमे नवेम्बरमासस्य नवमे दिनाङ्के आरभ्य त्रिदिनपर्यन्तं अयं महोत्सवः सम्पद्यते। अस्मिन काले समग्रं नगरं दीपैः, पुष्पैः च भूषितं भवति, लोकनृत्यगीतादिभिः नगरं प्रफुल्लतया नादयति च।२०२५ तमे वर्षे बुन्दी उत्सवः नवेम्बरमासस्य नवमे दिनाङ्के […]

Swipe left to go to next post

भारतीयसंस्कृतौ सूर्योपासना प्राचीनपरम्परा अस्ति। तस्यै विशेषरूपेण कार्तिकमासस्य शुक्लपक्षस्य षष्ठ्यां तिथौ आचर्यमाणा पूजा “सूर्यषष्ठी” इति प्रसिद्धा, याम् छठ्पूजा इति अपि कथयन्ति।वर्षे २०२५ तु एषा पूजा २९ अक्टूबर २०२५ तिथौ (कार्तिकशुक्लषष्ठी, बुधवासरः) आचर्यते।एषा पूजा विशेषतः बिहारराज्ये, पूर्व-उत्तरप्रदेशे, तथा झारखण्डप्रदेशे जनमानसे महत्त्वं धारयति। अन्येषु प्रदेशेषु अपि नद्याः तीरे, सरसः समीपे वा श्रद्धालुभिः अर्चनं क्रियते।

Swipe left to go to next post

भारतदेशे नेपालदेशे च विजयादशमी इत्यस्मिन् उत्सवे विशेषं स्थानं दृश्यते। अस्य पर्वस्य माहात्म्यं पुराणेषु इतिहासेषु च प्रतिपादितम् अस्ति। सदाचारस्य दुराचारस्य च संघर्षे धर्मस्यैव जयः भवति इति अस्य पर्वस्य मूलसन्देशः।एषः महोत्सवः प्रतिवर्षं आश्विनमासस्य शुक्लपक्षस्य दशम्यां तिथौ भवति। अस्मिन् वर्षे, २ अक्टोबर २०२५ दिने लोकेऽस्मिन् सर्वत्र उत्साहेन आचरिष्यते।देवीपूजनम्नवरात्रस्य प्रथमदिने घटस्थापना कृत्वा प्रतिदिनं भक्ताः देवीदुर्गायाः पूजनं, सप्तशतीपाठं, स्तोत्रगायनं च […]

Swipe left to go to next post

अस्मिन् वर्षे २७ अगस्ते गणेशमहोत्सवः आरभ्यते। ०६ सितम्बरदिने गणेशप्रतिमायाः विसर्जनं करिष्यते। प्रायः समग्रे भारतदेशे आचर्यमाणं पर्व अस्ति गणेशचतुर्थी । कुत्रचित् गौरीपर्वणः आचरणं न भवति चेदपि गणेशचतुर्थीं तु आचरन्ति एव । अयं गणेशः गौरीपुत्रः इत्येव प्रसिद्धः । शिवगणानाम् अधिपतिः, विघ्ननिवारकः, आदिपूज्यः च । आदावेव समस्तकर्मसु बलिं गृह्णाति भक्तार्पितम् इति वाक्यमेव सः आदिपूज्यः इत्यंशं समर्थयति । पञ्चायतनदेवतासु […]

Swipe left to go to next post

भोपालम्, ९ अगस्तः २०२५ (संवादक:– प्रवेशकुमारशुक्लः )। श्रावणपूर्णिमायां तिथौ प्रातः नववादने शीतलदासस्य उद्याने, कमलाओद्याने महातडागस्य तटे, भोपालनगरे श्रावणी-उपाकर्मसमारम्भः वैदिकविधिपूर्वकं सम्पन्नः। अस्मिन्नुत्सवे द्विशताधिकाः वैदिकसनातनीभ्रातरः पुण्यलाभं प्राप्तवन्तः। समारम्भे आचार्यः डॉ॰ रामकुमारदेवलियः वैदिकविधिना संकल्पं पूजनं च सम्पन्न्य व्याचष्ट – प्रतिवर्षं हेमाद्रिसंकल्पपूर्वकं प्रायश्चित्तार्थं दशविधिस्नानं, वेदपूजनं, ऋषिपूजनं, ऋषितर्पणं, नूतनयज्ञोपवीतधारणं च पञ्चब्राह्मणैः क्रियते इति। अस्मिन्नवसरे केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य भोपालपरिसरस्य निदेशकः प्रो॰ रमाकान्तपाण्डेयः श्रावण्याः […]

Swipe left to go to next post

प्रेषक:-प्रवेशकुमारशुक्ल: भोपालम्, ७ अगस्त > संस्कृतभाषाया: संस्कृत्याश्च गौरवप्रसारणाय केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य माननीयकुलपतिना प्रो॰ श्रीनिवासवारखेडी-महोदयस्य नेतृत्वे अखिलभारतीयपरिसरेषु संस्कृतसप्ताहमहोत्सवस्यायोजनं प्रचलतस्ति। तदन्तर्गते भोपालस्थिते आदर्शावासीयकन्यासनस्कृतविद्यालये अपि नानाविधैः सांस्कृतिकैः शैक्षिकैः च कार्यक्रमैः सह उत्सवः सफलतया सम्पन्नः। भोपालपरिसरनिदेशकः प्रो॰ रमाकान्तपाण्डेय-महोदयः अस्य आयोजनस्य मार्गदर्शकः आसीत्। रंगोलिप्रतियोगिता, रक्षासूत्रनिर्माणप्रतियोगिता, गीतगायनम्, श्लोकपाठः, सांस्कृतिकनाट्यप्रस्तुतयः च कार्यक्रमस्य आकर्षणानि आसन्। विशेषतया रक्षाबन्धनमहोत्सवेन सह संस्कृतसप्ताहस्य समन्वयः सर्वेषां हृदयेषु हर्षं सञ्जनयामास। व्याकरणविभागाध्यक्षः […]

Swipe left to go to next post

वार्ताहर:-प्रवेशकुमारशुक्ल: भोपालम् भोपालम्, ७ अगस्त > केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य भोपालपरिसरस्य तत्वावधानेन केन्द्रीयविद्यायालय-भोपाले संस्कृतसप्ताहोत्सवस्यावसरं प्राप्य विविधाः शैक्षिक-सांस्कृतिककार्यक्रमाः प्रतियोगिताः च सम्पन्नाः। अस्मिन्नायोजने गीतस्पर्धा, गीतागानम्, श्लोकवाचनम्, निबन्धलेखनस्पर्धा: इत्यादयः कार्यक्रमाः आयोजिता:। छात्राः छात्राश्च अतीव उत्साहेन भागं गृहीततवन्तः। विद्यालयस्य प्राचार्यः श्री जितेन्द्र रावतः अस्मिन् प्रसङ्गे अवदत्—“भारतस्य प्रतिष्ठे द्वे संस्कृतं संस्कृतिस्तथा—एकं संस्कृति:, द्वितीयं संस्कृतभाषा। एतेयोः संरक्षणं प्रचारश्च भारतस्य वैश्विकपटलस्थ प्रतिष्ठां सुदृढयितुं शक्नुवन्ति।” मुख्यवक्तारूपेण […]

Swipe left to go to next post

वैदिकपञ्चाङ्गानुसारम्, पञ्चदशे अगस्तमासे रात्रौ एकादशवादने एकोनपञ्चाशन्मिनिट् यामे भाद्रपदमासस्य कृष्णपक्षे अष्टमी तिथि आरभ्यते। षोडशे अगस्तमासे रात्रौ नववादने चतुस्त्रिंशन्मिनिट् यामे अष्टमी तिथिः समाप्ता भविष्यति। श्रीकृष्णजन्माष्टमी इति कृष्णस्य जन्मोत्सवः आचर्यते । तद्दिने सर्वत्र पूज्यमानः देवः परमपूज्यः श्रीकृष्णः । एषः श्रीकृष्णः महाविष्णोः नवमः अवतारः । अयं मार्त्यलोके अवतीर्णः चेदपि साक्षात् भगवान् एव । कृष्णस्तु भगवान् स्वयम्, दशाकृतिकृते कृष्णाय तुभ्यं […]

Swipe left to go to next post