वाक्

केम्ब्रिजविश्वविद्यालये भारतीयः पीएचडी-छात्रः २५०० वर्षीयायाः संस्कृतव्याकरणसमस्यायाः समाधानं कृतवान्। सः गतसप्ताहे स्वस्य शोधप्रबन्धं प्रकाशितवान् तदा स्वस्य समाधानं सार्वजनिकं कृतवान्।
ऋषिराजपोपतस्य ‘यूरेका’ क्षणः अस्ति यदा सः पाणिनिना पाठितस्य नियमस्य डिकोडिंग् कृत्वा सफलतां प्राप्तवान् ।
एतत् समाधानं प्रमुखैः संस्कृतविशेषज्ञैः “क्रान्तिकारी” इति दृश्यते । अस्य आविष्कारस्य अर्थः भवितुम् अर्हति यत् पाणिनस्य व्याकरणं प्रथमवारं सङ्गणकेभ्यः अपि पाठयितुं शक्यते ।
अन्यभाषाणां विपरीतम् संस्कृतं तर्क- सूत्र-आधारित-भाषा अस्ति, यस्याः अपवादाः, संघर्ष-नियमाः वा नास्ति । नासा-संस्थायाः अपि निष्कर्षः कृतः यत् संस्कृतभाषा एव कोडिंग्-अर्टिफिशियल इंटेलिजेंस कार्यं कृते सर्वाधिक उपयुक्ता भाषा अस्ति । परन्तु पाणिनी इत्यस्य प्रायः ४००० व्याकरणनियमानां जटिलतायाः कारणात् तस्य विचाराणां सम्यक् व्याख्यां कर्तुं विद्वांसः कष्टस्य सामनां कुर्वन्ति स्म । पाणिनिः विग्रहेषु मेटा-नियमं लिखितवान्, यस्य व्याख्यां विद्वांसः अकरोत् यत् “समबलनियमद्वयस्य विग्रहे अष्टाध्यायस्य क्रमक्रमे यः नियमः पश्चात् आगच्छति सः नियमः विजयते” इति। एतेन प्रायः पाणिनेः पूर्वनियमविरोधाः अशुद्धाः शब्दाः भवन्ति स्म । परन्तु एते विग्रहाः एतावन्तः दुर्लभाः आसन् यत् विद्वांसः तान् अपवादरूपेण मन्यन्ते स्म । परन्तु मेटा-नियमः विद्वांसः भ्रमितवान् यतः पाणिनिः प्रायः सिद्धः अत्यन्तं तार्किकः च नियमसमूहः लिखितवान् यस्य परिणामः दुर्लभतया विरोधाभासयुक्तः अशुद्धः वा शब्दः भवति स्म, तथापि मेटा-नियमः एवम् अकरोत्। एकस्मिन् यूरेका-क्षणे राजपोपतस्य मनसि एतत् आगतं यत् भवतु पाणिनिः कस्यचित् शब्दस्य “पश्चात्” पक्षं निर्दिशति । यथा यथा राजपोपतः स्वसिद्धान्तस्य अधिकं शोधं कृतवान् तथा तथा पाणिनीयस्य मेटा-नियमस्य सम्यक् व्याख्यां आविष्कृतवान् यत् विग्रहस्य सन्दर्भेषु शब्दस्य दक्षिणभागे प्रयोज्यः नियमः सर्वोपरि भविष्यति। तथा च यद्यपि समाधानम् अत्यन्तं सुलभं दृश्यते तथापि राजपोपतः तस्य आविष्कारात् पूर्वं प्रायः एव शोध कार्यं त्यक्तवान् ।
पाणिनीविषये कथयन् राजपोपतः अवदत् यत् – पाणिनी इत्यस्य मनः असाधारणं आसीत्, सः मानव-इतिहासस्य अप्रतिमं यन्त्रं निर्मितवान् । सः अस्माभिः तस्य नियमेषु नूतनान् विचारान् योजयितुं न अपेक्षितवान्। वयं यथा यथा पाणिनस्य व्याकरणं अन्वेषयामः तथा तथा अस्मान् परिहरति” इति ।
केम्ब्रिजविश्वविद्यालयस्य संस्कृतस्य प्राध्यापकः विन्सेन्जो वर्जियानी स्वछात्रस्य असाधारणसिद्धेः विषये वदन् अवदत् यत्, “शताब्दशः विद्वांसः भ्रमितवन्तः समस्यायाः मम छात्रः ऋषिः असाधारणतया सुरुचिपूर्णं समाधानं प्राप्तवान् । अनेन संस्कृतस्य अध्ययने क्रान्तिः भविष्यति” इति ।