संक्रांतिदिनानि तदा आचर्यन्ते यदा सूर्यः एकस्मात् राशितः अन्यतमं राशिं प्रति गच्छति । वर्षे द्वादश संक्रान्तयः सन्ति । धनुसंक्रमणं वा धनुसंक्रान्तिः शुभोत्सवः यदा सूर्यः धनुराशिं वा धनुराशिं वा प्रविशति तदा भवति। ओडिशा-राज्ये अस्य उत्सवः अत्यन्तं आनन्देन आचर्यते । धनुर् मासः मकरसंक्रान्तेः आरम्भः अस्ति, भगवान् जगन्नाथस्य कृते विशेषपूजया आचर्यते । सूर्यदेवस्य पूजां कृत्वा अपि दिवसः आचर्यते । धनुसंक्रान्तिः पारम्परिकहिन्दुपञ्चाङ्गे नवममासस्य आरम्भः भवति । पौषशुक्लषष्ठीतः पौषपूर्णिमापर्यन्तं धनुसंक्रान्तिः आचर्यते ।
अस्मिन् दिने भगवान् सूर्यदेवं वा सूर्यदेवं जग्गनाथं च पूज्यते। गंगा यमुना गोदावरी इत्यादिषु नद्यः पुण्यस्नानं कुर्वन्ति भक्ताः । ओडिशायां पौषमासः प्रचुरमासः इति मन्यते । फलानां कटनीऋतुपश्चात् भव्योत्सवस्य आयोजनं भवति । एकः स्वादिष्टः पदार्थः, धनु मुआन् मधुरिततण्डुलस्य खण्डेभ्यः निर्मितः भवति, भगवान् जगन्नाथस्य कृते अर्पितः भवति ।
उत्सवस्य महत्त्वम्
अस्मिन् दिने वीथिनाटकं भवति यस्मिन् श्रीकृष्णस्य जीवनस्य विविधाः घटनाः प्रदर्शिताः सन्ति । एकः प्रकरणः भगवतः श्रीकृष्णस्य मथुरा-नगरं गत्वा कंसेन आयोजितस्य धनुष-समारोहस्य साक्षीभूतः अस्ति यः श्रीकृष्ण-भगवतः बलराम-भगवतः धनुयात्रायाः अवसरे तेषां वधस्य अभिप्रायेन मथुरानगरं आमन्त्रितवान् आसीत् धनुसंक्रान्तिः वार्षिकोत्सवः श्रीकृष्णस्य जन्मतः आरभ्य कंसस्य राक्षसस्य वधपर्यन्तं दृश्यानि प्रदर्शयन्ति । भगवदपुराणे उक्ताः विविधाः घटनाः प्रवर्तन्ते । स्थानीयजनाः महता उत्साहेन नाटके भागं गृह्णन्ति । अस्मिन् काले धनुयात्रा भवति ।
कथं उत्सवः करणीयः ?
अस्मिन् दिने विशेषतया उड़ीसादेशे सूर्येण सह जगन्नाथस्य पूजा भवति । सूर्यदेवं प्रातःकाले एव, सूर्योदयस्य अनन्तरमेव आशीर्वादं प्राप्तुं जलेन, पुष्पैः च पूज्यते। अस्मिन् दिने भक्ताः जीवने सुखं सौभाग्यं च उपवासं कुर्वन्ति। भक्ताः पौषमासस्य षष्ठदिनात् शुक्लपक्षे धनुयात्रायाः उत्सवस्य आरम्भं कुर्वन्ति यत् पौषमासस्य पूर्णिमापर्यन्तं भवति। अस्मिन् दिने विशेषप्रसादः निर्मीयते, यस्मिन् पूजासमारोहे भगवान् जग्गनाथस्य अर्पणार्थं शङ्कुरूपेण मधुरयुक्ताः तण्डुलस्य खण्डाः सन्ति । “धनुष-समारोहः” भगवद्पुराणे यथा उक्तं तथा वीथिनाटके चित्रितः अस्ति । श्रद्धाञ्जलिं दातुं भक्ताः भगवान् जग्गनाथमन्दिरं सूर्यमन्दिरं च गच्छन्ति। धनुसंक्रान्तिः दानदानं, पितृपूजनं च कर्तुं शुभं मन्यते । दानं विहाय संक्रमजपं, पवित्रजलस्नानं, पितृतर्पणं च प्रवर्तयेत् ।
