अतीते काले एका सुशान्तवने सुन्दरवर्णः शुकः निवसति स्म। सः न केवलं शोभायुक्तः पक्षी आसीत्, अपि तु अत्यन्तं विद्यायाम् अभिरतः च। सः प्रतिदिनं तस्य स्वर्णवर्णे पुस्तके ग्रन्थपठनं करोति स्म। बालकालात् आरभ्य एव तस्य मातरः तं पठितुं प्रेरयितवती आसीत्। सः अपि गुरुजनान् श्रुत्वा, अधिकज्ञानं प्राप्य, ग्रन्थजालं एव आत्मनः जीवनं मत्वा तस्मिन् एव लीनः जातः।
किन्तु शुकः एकं महत्त्वं विषयं विस्मृतवान् – व्यावहारिकजीवनम्। अन्ये पक्षिणः यथा गृहे निर्माणं कुर्वन्ति, अन्नं सञ्चिन्वन्ति, बालान् रक्षन्ति, तथा व्यवहारिणः आसन्। शुकः तु वने एकस्मिन् उच्चवृक्षे उपविश्य, केवलं पुस्तकस्य पृष्ठानि पल्टयन्, बहिः कीदृशं जीवनम् इति अपि न जानाति स्म।
एकदा गम्भीरवृष्टिः आरब्धा। वने सर्वे पक्षिणः स्वस्वगृहेषु प्रविष्टाः। शुकः तु निर्गृहम्, निर्बन्धुम् च। सः पर्णानि चिन्तयन्, पाण्डुलिपिं रक्षयन् च शून्ये स्थितवान्। वृष्टिः तु अतिशयेन आसीत् – गगनं तिमिरमयं, वातः प्रचण्डः, जलस्य धाराः तु निर्दयाः। पुस्तकम् अपि जलतः भीष्णं क्षतं जातम्। शुकः शीतातुरः, भूखातुरः, दुःखशतैः पीडितः च।
एवमेव दिनद्वयं यावत् गतम्। तृतीयदिने शुकः एकं वृद्धं मृगं दृष्ट्वा सान्त्वनां याचते। “त्वं कथं एतेषु कठिनेषु परिस्थितिषु जीवसि?” इत्यपृच्छत्। मृगः स्मयमानः उक्तवान् – “बाले! जीवनं केवलं पुस्तकानां वाचनात् न सिध्यति। अनुभवः, व्यवहारः, चक्षुषा दृष्टं जगत् – एतेषु अपि विज्ञानं अस्ति। जानीहि – पुस्तकमपि जीवनस्य परिचयम् इच्छति।”
शुकः विमर्शं कृतवान्। सः चिन्तयामास – “मम विद्यायाः मूल्यम् का अस्ति यदा न मम भोजनं न आश्रयं न बन्धवः सन्ति?” सः सर्वं परित्यज्य वनं विचरन् आरभत – काकादिभ्यः खाद्यसङ्ग्रहणं, मयूरात् वर्षात् संरक्षणं, भ्रमरात् श्रमविनोदं च अपठत्।
संवत्सरादानेन शुकः अन्यतमः पक्षी अभवत् – यः वेद ग्रन्थज्ञानं च, अपि च व्यवहारशिक्षां। बालानाम् शिक्षकः च जातः। बालशुकाः तं पर्युपासन्त – सः पाठं दत्तवान् – “शास्त्रस्य अध्ययनं आवश्यकम्, किन्तु जीवने व्यावहारिकता, करुणा, सहकार्यं च अतिआवश्यकम्।”
नीतिः — ग्रन्थज्ञः यदि व्यवहारविहीनः तर्हि सः खग एव। व्यावहारिकविज्ञानं च ग्रन्थविज्ञानं च संयुक्तम् एव सम्पूर्णं शिक्षणम्।
