भारतीयसंस्कृतेः प्रमुखतमः पर्वोऽयं गुरुपूर्णिमा प्रतिवर्षं आषाढमासस्य शुक्लपक्षे पूर्णिमातिथौ आचाय्यते।
अस्मिन् वर्षे गुरुपूर्णिमोत्सवः १० जुलाई २०२५ दिनाङ्के भविष्यति।
एषा तिथिः गुरोः महत्त्वस्य, गुरुपरम्परायाः च पुण्यस्मरणार्थं विशेषतया समर्पिता अस्ति। एषा एव तिथिः व्यासपूजादिनम् इति अपि प्रसिद्धा, यतः एतस्मिन्नेव दिने महर्षिः वेदव्यासः – वेदानां, उपनिषदां, पुराणानां च संहिताकर्ता – अवतीर्णः इति परम्परा।
व्यासमुनिना एव प्राचीनं ब्रह्मविद्यायाः, धर्मस्य, कर्मविवेकस्य च ज्ञानं व्यवस्थितरूपेण समाहृतम्। यः वेदान् विभाग्य, महाभारतं रचयित्वा, भगवद्गीतायाः उपदेशं लोकाय समर्पितवान् – तं व्यासं स्मृत्वा एषा तिथि ज्ञानस्य, प्रकाशस्य च आराधना भवति।
गुरुपूर्णिमायाः अवसरः केवलं पठनपाठनस्य न, किन्तु गुरोः आध्यात्मिकं स्थानम्, तस्य प्रति श्रद्धां, विनयं, समर्पणं च दर्शयितुं अवसरः अस्ति। विद्यालयेभ्यः आरभ्य, मठेषु, तपोवनान्तरेषु, गुरुकुलेषु च एषः उत्सवः श्रद्धाभक्तिपूर्वकं आयोज्यते।
अस्मिन् दिने शिष्यैः गुरुजनानां पाद्यपूजनं, माल्यार्पणं, फलं, वस्त्रं, चन्दनं, दीपं च समर्प्य पूजाः क्रियन्ते। कतिपये स्थाने गुरुदक्षिणा समर्पणं, उपदेशशृङ्खला, प्रवचनमालिका, च सामूहिकपठनम् अपि आयोज्यते।
गुरुपूर्णिमा केवलं धार्मिकतया न, अपि तु सांस्कृतिकरूपेण अपि भारतस्य आत्मानं दर्शयति। गुरोः उपदेशः एव जीवनस्य दृढमार्गः, यः अन्धकारस्य मध्ये दीपवत् पन्थानं दर्शयति। गुरोः शिक्षया एव शिष्यः आत्मानं, राष्ट्रं च, उन्नयति।
अधुनायामपि, यदा विज्ञानस्य, प्रौद्योगिकीस्य, तन्त्रविज्ञानस्य च युगः वर्तते, तदा अपि गुरोः उपस्थिति जीवनार्थं अनिवार्या। यः केवलं पाठयति न, अपि तु मार्गं दर्शयति, संकल्पं प्रेरयति, आत्मबलं ददाति – सः एव गुरु इति उच्यते।
🌕 गुरुपूर्णिमा, चन्द्रस्य समग्रप्रकाशवत्, ज्ञानस्य समग्रतां, समर्पणस्य पूर्तिं, शिष्यधर्मस्य जागरणं च सूचयति।
- अतः, एषा तिथि, केवलं उत्सवः न, अपि तु आत्मपरिशोधनस्य, गुरुवन्दनस्य, च जीवनोपास्यपथस्य स्मरणतिथि अस्ति।