भारते वर्षाकालस्य आरम्भे श्रावणमासस्य शुक्लपक्षे तृतीयायां तिथौ हरियाली-तीज-महोत्सवः उल्लासेन आचर्यते। एषः पर्वः विशेषतः विवाहितानां स्त्रीणां कृते महत्त्वपूर्णः अस्ति। वर्षे २०२५ तमे, हरियाली-तीजः २७ जुलाई दिनाङ्के आचरिष्यते।
- धार्मिकं महत्त्वम्
हरियाली-तीजः शिव-पार्वत्योः मिलन-दिवसः इति मान्यते। पुराणकथायां वर्णितं यत्, पार्वतीदेवी एकत्रिंशत् जन्मानि तपः कृत्वा अन्ततः शिवं वररूपेण प्राप्तवती। तस्मात् दिनात् आरभ्य तृतीयातिथिः सौभाग्याय, पतिसुखाय, दीर्घायुषे च स्त्रीभिः उपवासः पूजनं च क्रियते। विवाहिताः स्त्रियः एतस्मिन् दिने पार्वत्याः कृपां प्राप्तुम् इच्छन्ति।
✦ प्रकृत्या सह समन्वयः
“हरियाली” इत्युक्ते हरितिमा। अयं पर्वः वर्षाकाले उत्सवः अस्ति यत्र सम्पूर्णं वातावरणं हरितं भवति। वृष्टेः पश्चात् वृक्षाः, वनानि, भूमिः च सुशोभनानि भवन्ति। हरियाली-तीजः प्रकृत्या सह जीवनस्य सौन्दर्यं अनुभवयितुं अवसरं यच्छति। - स्त्रीणां विशेषः उत्सवः
भारतस्य विविधेषु प्रदेशेषु स्त्रियः हरियाली-तीजं भिन्न-भिन्न-रूपेण आचरन्ति—
राजस्थान-प्रदेशे, स्त्रियः नवीनानि हरितवस्त्राणि धारयन्ति, शोभनं आभरणं च धारयन्ति। ते सख्यः सह गीतानि गायन्ति, झूलायाम् आरोहन्ति, “तीज-माता” इति देवीमुपास्य पूजा कुर्वन्ति।
उत्तरप्रदेशे, नगरग्रामयोः महिलाः मेहन्दीं हस्तेषु चित्रयन्ति, व्रतं धृत्वा रात्रौ कथा श्रुण्वन्ति। अत्र पतिसौख्यार्थं दीपदानं, अर्घ्यदानं च प्रचलितं अस्ति।
हरियाणायां, स्त्रियः कुलदेवीं पूजयन्ति, तीज-गीतानि गायन्ति, पारम्परिकनृत्यं कुर्वन्ति च। झूला सज्ज्यते, सख्यः सह उत्सवो जातः।
मध्यप्रदेशे च अपि हरियाली-तीजः भक्तिपूर्वकं पूज्यते। अत्र स्त्रियः विशेषतया “श्रृङ्गार”ं कुर्वन्ति—अर्थात् चूड़ामणि, काजल, कङ्कण, इत्यादि भूषणानि धारयन्ति। - पूजनविधिः
एतस्मिन् दिवसे स्त्रियः प्रातःकाले स्नानं कृत्वा शुभवस्त्राणि धारयन्ति। तेषां हस्तयोः मेहन्दी अलङ्कारा भवति। ते देवी-पार्वत्यै पुष्पैः, दीपैः, नैवेद्येन च पूजनं कुर्वन्ति। उपवासः दिनपर्यन्तं यावत् धृतः भवति। संध्याकाले कथा-श्रवणं, दीपदानं च क्रियते।अद्यतनकाले यदा पारिवारिक-मूल्यानि शनैः लुप्यन्ते, तदा एतेषु पर्वेषु भागग्रहणं पारम्परिकमूल्यानां पुनरुद्धारणाय अवसरः भवति। हरियाली-तीजः केवलं एकः धार्मिकः उत्सवः न, अपि तु स्त्रीणां आत्मबलस्य, सौन्दर्यस्य, सौभाग्यस्य च उत्सवः अस्ति।
सर्वे पाठकाः – विशेषतः नार्यः – एषं पर्वं श्रद्धया, भक्त्या च आचरन्तु। जीवनं संस्कृतिपूर्णं, भावनापूर्णं च कुर्युः। पारम्परिकस्य आनन्दस्य अनुभवः अस्मात् पर्वणः प्राप्तव्यः।