पितृपक्षस्य आरम्भः ७ सितम्बर् २०२५, रविवासरे भविष्यति। अस्मिन् दिने पूर्णिमा-श्राद्धं भविष्यति। ततोऽनन्तरं पितृपक्षस्य प्रथमं श्राद्धं, यत् प्रतिपदा-श्राद्धं इत्युच्यते, ८ सितम्बर् भवति। महालय-श्राद्धं तु २१ सितम्बर् भविष्यति।
पित्रपक्षः भारतस्य प्राचीनधार्मिक-परम्परायाम् अतीव महत्त्वम् अस्ति। पित्रपक्षः सप्तम्बर्-मासस्य उत्तरार्धे भाद्रपद-पूर्णिमायाः अनन्तरम् आरभ्य अश्विन-अमावास्यां यावत् प्रचलति। एषः पक्षः पञ्चदश-दिनात्मकः भवति। अस्मिन काले वयं स्वकुलस्य दिवंगतपितृभ्यः श्रद्धया तर्पणं दद्मः, पिण्डदानं कुर्मः च।
भारतीयसंस्कृतेः आधारः पितृभक्तिः एव। यः पितृभक्तिम् आचरति, तस्य कुलं चिरकालं सुखेन विराजते इति श्रुतिषु अपि उक्तम्। अतः पित्रपक्षे पितॄणां स्मरणम् अतीव आवश्यकम्। एषः समयः विशेषतया पितृऋणपरिहारस्य अवसरः अपि।
कथम् एषः पक्षः आचर्यते?
एतेषु पञ्चदशसु दिवसेषु प्रतिदिनं पितृणां नामानि स्मृत्वा तेषां निमित्तं तिलोदकं तर्पणं च दातव्यम्। विशेषतः अश्विनकृष्णपक्षस्य प्रत्येकतिथौ विशेष-श्राद्धविधयः अपि निर्दिष्टाः सन्ति। यदि ज्ञातं न भवति कस्य दिवसे श्राद्धं करणीयम्, तर्हि सर्वपितृ-अमावास्यायां श्राद्धं कृत्वा पितॄन् तुष्ययेत्।
श्राद्धकाले तिलाः, जलम्, कुशाः, यवाः च विशेषरूपेण उपयुक्ताः। तर्पणं पिण्डदानं च प्रशस्तेन मन्त्रेण सह आचर्यते।
महत्त्वपूर्णतिथयः
१. पौर्णमी (भाद्रपदशुक्लपक्षे) – अस्यां दिन्यां पित्रपक्षस्य आरम्भः भवति।
२. महालय-अमावास्या (अश्विन-कृष्णअमावास्या) – एषा तिथिः अतीव विशेषा। यदि कस्यापि पितरः केनापि कारणेन विशेषतिथौ स्मृताः न स्युः, तर्हि अस्मिन दिवसे सर्वपितृणां निमित्तं श्राद्धं क्रियताम्।
३. द्वादशी, त्रयोदशी अपि विशेषम् – यत्र मातामहादीनां श्राद्धं विधानम् अस्ति।
पित्रपक्षे किं करणीयम्?
एषः काल आत्मनः पितृभ्यः कृतज्ञता व्यक्तीकरणस्य समयः। अस्मिन् काले दानं, ब्राह्मणभोजनम्, अनाथसेवा च कर्तुं विशेषः फलप्रदः भवति। गोदानं, वस्त्रदानं, अन्नदानं च श्रेयस्करम्।
पित्रपक्षस्य लाभः एवं यः भक्त्या पितृकार्याणि आचरति, तस्य कुलं पितॄणां आशीर्वादेन समृद्धं भवति। पितरः तुष्टाः सन्तः तस्य परिवारस्य आयुः, आरोग्यम्, ऐश्वर्यं च वर्धयन्ति।
वयं सर्वे पितृभ्यः श्रद्धां निवेदयेम, तेषां कृते शुभकार्याणि कुर्म च। एवम् अस्माकं जीवनम् अपि सुखसम्पन्नं भविष्यति।