पुरा भारतभूमौ विक्रमसेनः नाम राजा आसीत्। स राजा धर्मनिष्ठः, प्रजावत्सलः, न्याय-प्रियश्च आसीत्। तस्य राज्ये जनाः सुखेन जीवन् सन्तः स्वकर्मसु निष्ठां वहन्ति स्म।
एषः राजा प्रतिदिनं दरबारं गत्वा प्रजास्वश्रुणोत्। कोऽपि कृषकः धान्यस्य मूल्यं विषये वदति स्म, कोऽपि व्यापारी करविषये निवेदनं करोति स्म, कोऽपि वृद्धः न्यायं याचते स्म।
अत्रैव नगरस्य समीपे वनं आसीत्। तत्र गङ्गधरः नाम वृद्धः तपस्वी निवसति स्म। स सत्यपरायणः, तपोनिष्ठः, सरल-हृदयः च आसीत्।
एकदा तस्मिन् नगरे अद्भुतं घटनामभवत्। राजभाण्डारात् रत्नानि काचिद् निशायां अपहृतानि। सैनिकाः सर्वत्र अन्वेषणं कुर्वन्तः अपि न चौरं ज्ञातवन्तः।
राजा विक्रमसेनः चिन्तितवान् — “यदि अस्य अपराधस्य सत्यं न ज्ञायते, तर्हि निर्दोषाः दुःखं प्राप्स्यन्ति। न्याये सत्यं एव आधारः।” ततः स वृद्धं गङ्गधरं स्मरन् तमाह्वयत्।
राजा उवाच — “हे तपस्विन्! मम राज्ये अन्यायः जातः। रत्नानि चौरैः नीतानि। अहं सत्यं ज्ञातुम् इच्छामि।”
गङ्गधरः अवदत् — “महाराज! यदि राजसभायां सर्वे चौराः आरोप्यन्ते, तेषां मुखे सत्यं प्रकाशिष्यते। एकं उपायं वदामि। सर्वान् जनान् सभायां नेतव्याः। तत्र एकं अश्मकं स्थापयित्वा ब्रूयात् — ‘यः असत्यं करोति, अस्य अश्मकस्य कृपया प्रकट्य भवति।’ तदा चौरः भयेन स्वयमेव आत्मनः रहस्यं प्रकाशयिष्यति।”
राजा तस्य वचनं स्वीकृत्य तस्मिन् दिने एव राजसभायां सर्वान् व्यापारीन्, कृषकान्, सेवकान् च आह्वयत्। सभामध्ये एकं विशालं पाषाणं स्थापयित्वा घोषयामास — “अयं पाषाणः सर्वं जानाति। असत्यवक्ता तस्य समीपे न तिष्ठति।” जनाः सर्वे भयभीताः आसन्। केचन आत्मविश्वासेन उपविष्टाः। किन्तु एकः व्यापारी अत्यधिकं कम्पमानः आसीत्।
राजा तं दृष्ट्वा पप्रच्छ — “भो व्यापरिन्! किं त्वं कम्पसे?” व्यापारी भूमौ पतितवान्। स रोदमानः उवाच — “महाराज! मया एव रत्नानि चौर्येण नीतानि। अहं स्वार्थेन अन्धः जातः। दण्डं दातुं योग्यः अस्मि।”
राजा अवदत् — “सत्यं स्वयमेव चोरं प्रकाशयति। त्वं यद्यपि दोषी, तथापि आत्मस्वीकारः ते लघुदण्डं दास्यति।” ततः स व्यापारी कारागारे प्रेषितः, किन्तु तस्य परिवाराय अन्नवस्त्रं प्रदत्तम्।
ग्रामे सर्वे जनाः एतद् दृष्ट्वा आश्चर्यचकिताः अभवन्। ते मनसि चिन्तयामासुः — “सत्यस्य शक्तिः अद्भुता। असत्येन कदापि मोक्षः न सम्भवति।”
एवं तस्मिन् नगरे पुनः शान्तिः प्रतिष्ठिता। वृद्धः गङ्गधरः पुनः स्वाश्रमे निवसन् प्रजाः शिक्षयामास — “सत्यं वद, धर्मं चर, प्रजाहितं कुरु।”
