पुरा भारतभूमौ धर्मगुप्त इति नाम्ना महाबलवान् राजा वसति स्म। स राजा धर्मेणैव प्रजाः पालयति स्म, न च कदाचिदपि पक्षपातं करोति स्म।
तस्मिन् राज्ये जनाः सुखेन जीवनं यापयन्तः आसन्। नगराणि पवित्राणि, ग्रामाः समृद्धाः, कृषकाः सन्तुष्टाः, व्यापारीणां व्यापारः नित्यं वर्धते स्म। प्रजाः चतुर्णां पुरुषार्थानां – धर्मार्थकाममोक्षाणां – साधने निरताः आसन्।
एवं कालान्तरे एकदा राजमहिष्याः रत्नमणिः हृतः अभवत्। तं मणिं महादिव्यं मनोज्ञं च दृष्ट्वा सर्वे मन्त्रीभृत्याः चकिताः अभवन्। केन चोरितः इति न कश्चित् ज्ञातुं शक्नोति स्म।
राजा सभायां आह्वयामास –
“योऽयं महामणिः राज्यस्य अलङ्कारः, यदि स एव न रक्ष्यते तर्हि प्रजाः कथं सुरक्षिताः? अस्माभिः एव अस्य रहस्यस्य समाधानं कर्तव्यम्।”
ततः स राजा चारान् प्रेषयामास। बहुशः अन्वेषणं कृत्वापि न कोऽपि प्रमाणं लब्धम्।
एतेन सन्दिग्धावस्थायां राजा चिन्तितः आसीत्। तदा एकः वृद्धः मन्त्री अवदत् –
“देव! यदि भवन्तः सर्वान् सभायां आह्वयन्ति च सत्यपरीक्षां कुर्वन्ति, तर्हि स्वयमेव दोषी प्रकटितः भविष्यति।”
राजा तदनुज्ञां दत्त्वा सर्वान् राजसभायां आह्वयत्। ग्रामेभ्यः, पुरेभ्यः, महद्भ्यः च लघुभ्यश्च सर्वे जनाः उपस्थिता:।
तदा राजा एकं उपायं चक्रे।
सः जनान् उवाच –
“मम हस्ते विशेषदण्डः अस्ति। यः चोरः भवति, तस्य दण्डः रात्रौ वर्धिष्यते। अन्येषां तु न किञ्चिदपि परिवर्तनं भविष्यति। सर्वे जनाः एते दण्डाः गृहीत्वा गृहेषु शय्यायाम् स्थापयन्तु। प्रभाते पुनः प्रदर्शयन्तु।”
सर्वे एव दण्डान् गृहीत्वा स्वगृहं गताः।
द्वितीयदिने सर्वे पुनः आगताः। राजाज्ञया दण्डाः प्रदर्शिताः। सर्वे दण्डाः समानप्रमाणाः आसन्। किन्तु एकस्य दण्डः अल्पः लघुत्वेन दृश्यते स्म।
राजा स्मितपूर्वकम् उवाच –
“एष एव चोरः।”
सभायाम् सर्वे विस्मिताः। कथं ज्ञातम्? इत्येकः मन्त्री पप्रच्छ।
राजा व्याख्यातवान् –
“यः चोरः स भवति, तस्य मनसि भयम् एव वर्धते। अहं उक्तवान् – चोरस्य दण्डः रात्रौ वर्धिष्यते। तेन स भयभीतः स्वदण्डस्य शिरः रात्रौ छित्वा लघुं कृतवान्, यत् कस्यचित् वर्धनं न दृश्येत। एवं तस्य अपराधः स्वयं प्रकटितः।”
तदा चोरः लज्जया भूमौ पतितः। स्वीकृत्य सः निवेदितवान् –
“देव, क्षन्तव्यं मम अपराधः। दारिद्र्येण प्रेरितः अहम् एतत् चौर्यं कृतवान्।”
राजा धैर्येण तम् अवलोक्य उवाच –“यदि त्वं स्वकर्मणि श्रद्धां कृत्वा जीविकां कुर्याः, तर्हि राज्ये सर्वदा सहायतां प्राप्स्यसि। चौर्यं तु केवलं विनाशाय। सर्वे प्रजाः इदं मनसि स्थापयन्तु – सत्यस्य शक्तिः सदा जयति।”
एवमुक्त्वा राजा तं चोरं दण्डयामास, परं तस्य कुलस्य पालनं कर्तुं वित्तं दत्त्वा दयामपि प्रदर्शयत्।
ततः प्रभृति राज्ये पुनः चौर्यकर्म न जातम्। जनाः अपि राज्ये न्याये च विश्वासं पुनः प्राप्नुवन्।
