भारतीयसंस्कृतौ सूर्योपासना प्राचीनपरम्परा अस्ति। तस्यै विशेषरूपेण कार्तिकमासस्य शुक्लपक्षस्य षष्ठ्यां तिथौ आचर्यमाणा पूजा “सूर्यषष्ठी” इति प्रसिद्धा, याम् छठ्पूजा इति अपि कथयन्ति।वर्षे २०२५ तु एषा पूजा २९ अक्टूबर २०२५ तिथौ (कार्तिकशुक्लषष्ठी, बुधवासरः) आचर्यते।
एषा पूजा विशेषतः बिहारराज्ये, पूर्व-उत्तरप्रदेशे, तथा झारखण्डप्रदेशे जनमानसे महत्त्वं धारयति। अन्येषु प्रदेशेषु अपि नद्याः तीरे, सरसः समीपे वा श्रद्धालुभिः अर्चनं क्रियते।
- पूजायाः इतिहासः
पुराणेषु प्रसिद्धं — राजा प्रियव्रतः नामकः धर्मिष्ठः नृपः सन्तानरहितः आसीत्। तेन महर्षेः कश्यपस्य उपदेशेन पुत्रेष्टियज्ञं कृतम्। तस्य फलरूपेण पुत्रः जातः, किन्तु तस्य मृत्युः जातकाले एव अभवत्।
तदा आकाशात् एकं दिव्यं विमानं अवतीर्णम्। तस्मिन् षष्ठीदेवी नाम्ना देवी प्रकटिता, या ब्रह्मस्य मानसपुत्री आसीत्। सा देवी उक्तवती — “अहं सन्तानदायिका च बालकानां रक्षिका च अस्मि।” इत्युक्त्वा तया तं मृतकं बालकं जीवितं कृतम्।
ततः राजा प्रियव्रतः कृतज्ञभावेन देव्याः पूजा स्थाप्य, राज्ये सर्वत्र तस्याः उपासना विधेयमकरोत्। - पूजाविधिः
छठ्-पर्वे व्रतिन्यः चारिदिनानि नियमपूर्वकं व्रतमाचरन्ति।
चतुर्थ्यां दिनं “नहायखाय” इति कथ्यते, तदा स्नानं कृत्वा शुद्धभोजनं गृह्यते।
पञ्चमी-दिने “खरना” नामकं उपवासः क्रियते, सायंप्रभाते केवलं खीरपक्वान्नं सेवनं भवति।
षष्ठ्यां दिने व्रतिन्यः उपवासं कृत्वा सायं सूर्याय अर्घ्यं ददाति, सप्तम्यां प्रातःकाले पुनः सूर्याय नमस्कृत्य अर्घ्यदानं कृत्वा व्रतं समाप्यते।
सूर्यः प्रकाशस्य, ऊर्जा-शक्तेः, आरोग्यस्य च प्रतीकः अस्ति। षष्ठीदेवी प्रकृतेः रक्षिका मन्यते।
अनयोः अनुग्रहेण जनाः आरोग्यं, सन्तानं, दीर्घायुः च प्राप्नुवन्ति।
अतः छठ्-पर्वः केवलं उपवासः न, किन्तु सूर्यस्य प्राणशक्तेः प्रति कृतज्ञताभावः अपि अस्ति।
अस्मिन् उत्सवे न जाति-भेदः, न सम्प्रदायभेदः दृश्यते। सर्वे जना – स्त्रियः, पुरुषाः, बालकाः च – एकत्र नद्यां स्नात्वा, दीपदानं, गीतगायनं, सूर्यप्रणामं च कुर्वन्ति।
गृहेषु, घाटेषु च “सूर्याय नमः” इत्यादिश्लोकैः आकाशः निनादयति।
छठ्-पर्वः श्रद्धा, स्वच्छता, संयम, सौर-भक्ति च एतानां चतुर्णां संगमः अस्ति।
एषः उत्सवः अस्मान् स्मारयति यत् — “सूर्यः एव जीवनस्य आधारः, तस्य कृतज्ञतया एव संतोषः लभ्यते।”