प्राचीनकाले अनन्तपुरम् नाम्नि राज्ये शक्तिवर्मा इति नृपः शासनं चकार। सः धर्मप्रियः, दयासंपन्नः, प्रजाहित-निष्ठः च आसीत्। तस्य राज्यम् अतीव समृद्धं, शान्तं, न्याययुक्तं च आसीत्।
तस्य राज्ये अरुण इति नाम्ना एकः कुमारकः वसति स्म। अरुणः सुप्रज्ञः, विनयी, सत्यप्रियः च आसीत्, किन्तु तस्मिन् धनस्य अभावः आसीत्। सः प्रतिदिनं पितुर्मण्डले कृष्यधिकं कार्यं कृत्वा गृहाय सहायतां करोति स्म।
एकदा राजा शक्तिवर्मा सर्वान् बालकान् राजसभां प्रति आमन्त्रितवान्। तत्र सः अवदत्
“यो बालकः उत्तमं गुणं जीवनस्य आचरणेन दर्शयेत्, तस्मै मया विशेषं पुरस्कारः दास्यते।”
एतत् श्रुत्वा सर्वे बालकाः उत्साहेन स्वेंद्रिय-प्रदर्शनाय सज्जा अभवन्। केचन शौर्यं दर्शयितुम् इच्छन्, केचन नृत्यं, संगीतं, विद्याम् इत्यादिकम्।
अरुणः चिन्तयामास – “मम धनं नास्ति, रूपं नास्ति, विशेषा विद्या नास्ति। किं प्रदर्शनं करिष्यामि?”
पिता तस्मै सौम्येन अवदत् –
“वत्स, लोके सर्वे गुणाः सत्यस्य अग्रेसराः। यत् त्वं यथार्थं मन्यसे, तत् एव राज्ञे वक्तव्यम्।”
दिवसे आगते सर्वे बालकाः राजसभायां स्थिताः। केनचित् शस्त्रकौशलं प्रदर्शितम्, अन्येन काव्यं पठितम्, केनचित् नृत्यम्।
परम् अन्ते अरुणस्य क्रमः आगतः। सः न किमपि आसनम् आनीतवान्, न किमपि वाद्यं। केवलं विनयपूर्वकं राजसमीपे स्थित्वा अवदत्
“देव, मम श्रेष्ठतमः गुणः सत्यनिष्ठा। अहं मम पितरम् प्रति नित्यं सहायकः। अहं कदापि मिथ्यां न वदामि। सत्यं मे परं धनम्।”
राजा तस्य वचनेन अतीव प्रभावितः अभवत्। सः अवदत्
“बालक, त्वया न प्रदर्शनं, न कौशलं, किन्तु धर्मस्य सारं मे प्रदर्शितम्। राज्यस्य आधारः न शक्तिः, न वित्तम्—सत्यनिष्ठा एव।”
राजा तत्क्षणं अरुणं “राज्य-सत्यदूतः” इति उपाध्या गौरवयामास। तस्मै स्वर्ण-मुद्राः, नूतन-वस्राणि, च शिक्षार्थं विशेष-आश्रम-प्रवेशः दत्तः।
एतत् दृष्ट्वा सर्वे बालकाः अवगतम्
“सत्यस्य तेजः कदापि न क्षीयते। यत्र सत्यं तत्र जयः।”
ततः प्रभृति अनन्तपुर-राज्ये सर्वे जनाः स्वकर्मसु सत्यं, शुचिता, विनयः च अधिकं आचरितुम् आरब्धवन्तः। राजा शक्तिवर्मा तं दिनं “सत्य-दिवसः” इति नाम्ना वार्षिकं पर्वं रूपेण अपि स्थापयामास।
नीतिः
- सत्यं श्रेष्ठं बलम्।
- यः सत्येन वर्तते, तस्य जीवनं स्वयमेव उज्ज्वलम् भवति।
- धर्मः, विनयः, शुचिता च जीवनस्य वास्तविकाः विभूषणानि।