पुरा भारतभूमौ सुविख्यातं कांचनपुरीनामकं राज्यं बभूव। तत्र विराजते स्म धर्मवीरः राजा—‘सुदर्शनः’ इति नाम्ना। स राजा न केवलं शस्त्रविद्याम् अवगतः, किन्तु धर्मपालने अत्युत्तमः। राज्ये तस्य शासनकाले शान्तिः, समृद्धिः, सर्वत्र सन्तोषश्च वर्तन्ते स्म।
राजा प्रतिदिनं प्रातःकाले राजसभां गत्वा प्रजाः शृणोति स्म। कोऽपि दुःखी, कोऽपि विवादग्रस्तः, कोऽपि दरिद्रः इति चेत् राजा तं स्वकथां वक्तुं प्रोत्साहयति स्म।
एकदा ग्रामेभ्यः कश्चन वृद्धः सभां प्रविष्टः। तस्य वपुः शिथिलं, पादौ कम्पमानौ, चक्षुषी अश्रुपूर्णे। राजा तं दृष्ट्वा सस्नेहे पृच्छति स्म
“भोः तात! किं दुःखं? कः दोषः? कथं ते साहाय्यं करॊमि?”
वृद्धः विनयपूर्वकं उवाच
“देव! अस्मद्ग्रामे कश्चन धनी जनः अस्ति—वृकः इति नाम। स सर्वान् कर्षकान् लोभेन पीडयति। अस्माकं कृषिभूमिः स हठेन स्वीकर्तुं प्रयतते। ग्रामजनाः भीताः, न्यायं न लभामहे।”
राजा तदाकर्ण्य क्षणमिव चिन्तां कृतवान्, ततः स्पष्टरूपेण उक्तवान्
“अहं सत्यं अन्विष्य न्यायं दास्यामि। न कस्यचित् अन्यायः मया सह्यते।”
तत् श्रुत्वा सभायां उपस्थिताः सर्वे प्रसन्नाः अभवन्।
राजा तदनन्तरं तं वृकं सभां आह्वयितुं आज्ञापितवान्। द्वितीयदिने वृकः सभां आगतः। स धनशक्त्या गर्वितः, मनसा अहंकारपूर्णः आसीत्। राजा सौम्येन पृच्छति स्म
“वृक! किं त्वं ग्रामजनान् भूम्याः विषये पीडयसि इति? अस्य वृद्धस्य वचनं सत्यं वा?”
वृकः किञ्चित् ग्लानिम् अनुभवन्नपि उवाच
“देव! भूमि मम एव। ते कर्षकाः केवलं कार्षिककर्मणि स्वार्थं अभिलषन्ति। मम लेखाः विद्यन्ते, किन्तु ते न मन्यन्ते।”
राजा तदा लेखपुस्तकं दातुं सचिवं आग्रहीत्। सचिवः सर्वदस्तावेजाः अन्विष्य कथयति—
“देव! अस्य भूमेः मूलस्वामित्वं ग्रामस्य एव आसीत्। वृकः मिथ्यालेखं रचयित्वा स्वत्वम् अभ्यनुज्ञातवान् इति प्रतीतिर्भवति।”
राजा क्रुद्धः न बभूव, किन्तु धीरः। स वृकं निरीक्ष्य उवाच
“लोभो हि पुरुषं पतनपथे नियच्छति। सत्यं तु नित्यमेव जयति। वृक! त्वम् अन्यायेन धनं प्राप्तवान्। तत् दण्डनीयम्।”
राजा तस्य धनेन ग्रामस्य हितमेव करणीयम् इति निश्चयम् अकार्षीत्। स आज्ञां दत्तवान्—
“भूमिः ग्रामजनाः एव लभन्ताम्। वृकस्य दण्डः—धनद्विगुणेन ग्रामस्य कल्याणार्थं दानम्।”
वृकः लज्जितः, शिरसा अवनतः, राज्ञः पादयोः पतितः।
“देव! क्षन्तव्यः अहं। लोभे अन्धः अभवम्। पुनः न कदापि एतादृशं करिष्यामि।”
राजा सस्मितम् उवाच—
“मनुष्यं कोऽपि दोषितः भवति। पश्य—पश्चात्तापः सद्गुणान् जनयति। उत्तमं भवतु।”
ग्रामजनाः विजयं, धर्मपालनं च अभिनन्द्य, राज्यं प्रत्यहमपि विकसितम् अभवत्।
