प्राचीनकाले भारतदेशे धर्मवर्धनम् नाम एकं समृद्धं राज्यं आसीत्। तस्य राज्यस्य राजा धर्मकेतुः नाम आसीत्। सः राजा धर्मपरायणः, दयालुः, सत्यप्रियः च आसीत्। सदा सः प्रजाहिताय चिन्तयति स्म। तस्मिन् राज्ये जनाः निर्भयाः, सुखिनः च आसन्।
तस्मिन्नेव राज्ये शान्तिपुरम् नाम ग्रामः आसीत्। तत्र हरिदासः नाम कृषकः स्वपरिवारसहितः वसति स्म। हरिदासः अत्यन्तं परिश्रमी आसीत्। सः प्रतिदिनं प्रातःकाले उत्थाय स्नानं कृत्वा सूर्यनमस्कारं करोति स्म। ततः सः क्षेत्रं गच्छति स्म। सः भूमिं कर्षति स्म, बीजानि वपति स्म, पशून् च पालयति स्म। सः कदापि परद्रव्यं न इच्छति स्म, सदा सत्यं वदति स्म।
हरिदासस्य जीवनं साधारणं आसीत्। भोजनं अल्पं, वस्त्रं साधारणं, गृहं लघु च आसीत्। तथापि सः सन्तुष्टः आसीत्। सः स्वपुत्रान् सदाचारं, सत्यं, परिश्रमं च शिक्षयति स्म।
एकदा ग्रीष्मकाले घोरं दैवदुर्भिक्षं अभवत्। वर्षा न अभवत्। क्षेत्रेषु धान्यं न जातम्। बहवः कृषकाः दुःखिताः अभवन्। केचन कृषकाः अन्येषां क्षेत्रेषु गुप्तं धान्यं गृह्णन्ति स्म। किन्तु हरिदासः एतादृशं कर्म कर्तुं न अकरोत्। सः ईश्वरं स्मरन् धैर्येण स्थितः।
एकस्मिन् दिने हरिदासः नदीतीरे गत्वा जलं आनयितुं प्रयत्नं अकरोत्। तदा सः तत्र एकं थैलं अपश्यत्। सः थैलं उद्घाट्य दृष्टवान् यत् तस्मिन् बहवः सुवर्णमुद्राः सन्ति। क्षणं तस्य मनसि लोभः उत्पन्नः। किन्तु तत्क्षणमेव सः चिन्तितवान् — “इदं मम नास्ति। अन्यस्य धनं गृहीत्वा सुखं न भवति।”
तस्मिन्नेव समये ज्ञातं अभवत् यत् राजकोशाध्यक्षः मार्गे गच्छन् थैलं नष्टवान्। सर्वे जनाः तस्य अन्वेषणं कुर्वन्ति स्म। हरिदासः तत् श्रुत्वा निश्चयं कृतवान् यत् थैलं राजसभां नयामि।
अग्रे दिने सः थैलं गृहीत्वा राजसभां गतवान्। सः राजानं नमस्कृत्य सर्वं सत्यं निवेदितवान्। राजा धर्मकेतुः तस्य वचनं श्रुत्वा विस्मितः अभवत्। सः उवाच — “एतादृशाः जनाः एव राज्यस्य भूषणम्।”
राजा हरिदासाय सुवर्णमुद्राः, वस्त्राणि, धान्यं च दत्तवान्। अपि च सः उवाच — “त्वं ग्रामस्य आदर्शः असि। सर्वे त्वत्सदृशाः स्युः इति मम इच्छा।”
हरिदासः नम्रतया प्रत्युत्तरं दत्तवान्। सः उवाच — “राजन्, सत्यं धर्मः च एव मम बलम्।”
ग्रामवासिनः हरिदासस्य जीवनात् प्रेरणां प्राप्तवन्तः। तस्मात् दिनात् ग्रामे सत्यं, परिश्रमः, धर्मः च वर्धितः।
एवं सत्यधर्मस्य महिमा सर्वत्र प्रसिद्धः अभवत्।
नीतिः — सत्यं धर्मः च मनुष्यस्य जीवनं उज्ज्वलं कुर्वतः। लोभः विनाशाय, सत्यं सदा विजयाय भवति।
