मकरसंक्रान्तिः भारतस्य एकं प्रमुखं पावनं च पर्व अस्ति। इदं पर्व प्रतिवर्षं पौषमासे, सामान्यतया जनवरीमासस्य चतुर्दशे वा पञ्चदशे दिने आचर्यते। अन्येषां पर्वाणां भिन्नं रूपं एतत् यत् मकरसंक्रान्तिः सदा प्रायः एकस्मिन्नेव तिथौ भवति, न तु चन्द्रमासानुसारं परिवर्तते।
मकरसंक्रान्तिपर्वे सूर्यः धनुराशेः मकरराशिं प्रविशति। अयं कालः उत्तरायणस्य आरम्भः इति कथ्यते। उत्तरायणं हिन्दुसंस्कृतेः अत्यन्तं शुभं मन्यते। अस्मिन् काले सूर्यः उत्तरदिशं गच्छति, तेन दिनानि दीर्घाणि भवन्ति, रात्रयः च लघ्वीः भवन्ति। एषः परिवर्तनकालः जीवनस्य नूतनारम्भस्य प्रतीकः अस्ति।
भारतीयधर्मे सूर्यः देवः प्रकाशस्य, ऊर्जायाः, जीवनस्य च कारणं मन्यते। अतः मकरसंक्रान्तौ सूर्यदेवस्य विशेषपूजा क्रियते। प्रातःकाले जनाः स्नानं कृत्वा सूर्याय अर्घ्यं ददति। “आदित्याय नमः” इति मन्त्रं जपन्ति। अनेकाः जनाः पवित्रेषु नद्यां स्नानं कुर्वन्ति, विशेषतः गङ्गा, यमुना, गोदावरी, कावेरी इत्यादिषु।
मकरसंक्रान्तिः कृषकाणां कृते अपि विशेषं पर्व अस्ति। अस्मिन् काले बहुषु प्रदेशेषु शस्यं पक्वं भवति। कृषकाः स्वपरिश्रमस्य फलम् अनुभवन्ति। अतः ते ईश्वरं धन्यवादं ददति, भूमिं च पूजयन्ति। अन्नस्य, गवां, कृष्युपकरणानां च पूजनं अपि क्रियते।
अस्मिन् पर्वे तिलस्य विशेषं महत्त्वं अस्ति। तिलगुडः, तिललड्डूकाः, तिलपाकाः इत्यादयः मिष्टान्नानि सज्जीकृतानि भवन्ति। जनाः परस्परं “तिलगुडं खादित्वा माधुर्येण वद” इति भावेन मिष्टान्नानि ददति। एषः व्यवहारः प्रेमस्य, सौहार्दस्य, मधुरवचनस्य च संदेशं वहति।
भारतस्य विभिन्नेषु प्रदेशेषु मकरसंक्रान्तिः विभिन्ननामभिः आचर्यते। आन्ध्रप्रदेशे “संक्रान्तिः”, तमिळनाडौ “पोंगल्”, पंजाबे “लोहडी”, असमे “भोगाली बिहु”, गुजरातराज्ये पतङ्गोत्सवः प्रसिद्धः। सर्वत्र अस्य पर्वणः उद्देश्यः एकः एव — कृतज्ञता, शुद्धिः, नूतनजीवनस्य आरम्भः च।
मकरसंक्रान्तिः केवलं धार्मिकं पर्व न, अपि तु सामाजिकं, सांस्कृतिकं, प्राकृतिकं च पर्व अस्ति। एतत् पर्व अस्मान् शिक्षयति यत् प्रकृत्या सह सामञ्जस्येन जीवितव्यम्, परिश्रमस्य मानं कर्तव्यम्, परस्परं प्रेम्णा वर्तितव्यम्। मकरसंक्रान्तिः प्रकाशस्य अन्धकारे विजयस्य, आशायाः निराशायां विजयस्य च प्रतीकः अस्ति। अतः एतत् पर्व सर्वैः हर्षेण, शुद्धमनसा, सत्कर्मणा च आचरितव्यम्।
