प्राचीनकाले भारतवर्षे मालव-देशे एकं रमणीयं ग्रामं आसीत्। तस्य ग्रामस्य नाम सुकेतनपुरम् इति। ग्रामः विस्तीर्णैः क्षेत्रैः, पुष्पितैः उपवनैः, निर्मलैः कूपैः च शोभते स्म। ग्रामवासिनः परिश्रमेण जीवनं यापयन्ति स्म। ते परस्परं सहयोगेन वसन्ति स्म, धर्मं च सत्यं च जीवनस्य आधारं मन्यन्ते स्म।
तस्मिन् ग्रामे देवपालः नाम एकः युवकः आसीत्। सः कुम्भकारस्य पुत्रः आसीत्। बाल्यकालादेव सः पितुः साहाय्यं करोति स्म। प्रतिदिनं मृत्तिकां आनयति स्म, घटान् निर्माति स्म, ग्रामे विक्रयं च करोति स्म। देवपालः अल्पभाषी, किन्तु धर्मनिष्ठः आसीत्। सः कदापि असत्यं न वदति स्म, न च परद्रव्यं स्पृशति स्म।
एकदा वर्षाकाले ग्रामे महती वर्षा अभवत्। नद्याः जलस्तरः अत्यधिकं वर्धितः। बहवः क्षेत्राणि जलमग्नानि अभवन्। ग्रामवासिनः चिन्तिताः आसन्। तस्मिन्नेव काले ग्रामस्य प्रमुखः वीरसेनः इति पुरुषः सर्वान् जनान् आहूय सभां अकरोत्। सः अवदत्— “हे ग्रामवासिनः, एषः कालः कठिनः। अस्माभिः परस्परं साहाय्यं कर्तव्यम्।”
तस्मिन् ग्रामे दत्तः नाम अन्यः जनः अपि आसीत्। सः बाह्यतः सौम्यः आसीत्, किन्तु अन्तःकरणे लोभी आसीत्। सः जनानां दुःखं दृष्ट्वा अपि स्वलाभमेव चिन्तयति स्म। एकदा सः राजकोषात् अनाजस्य थैलान् रक्षितुं नियुक्तः अभवत्। किन्तु सः गोप्यरूपेण केचन थैलान् स्वगृहे निनाय।
कस्मिंश्चित् दिने ग्रामे अन्नस्य अभावः जातः। जनाः अन्नार्थं प्रमुखस्य समीपं गताः। वीरसेनः कोषं निरीक्ष्य विस्मितः अभवत्, यतः अनाजं न्यूनम् आसीत्। सः सत्यं ज्ञातुम् इच्छन् सर्वान् जनान् पृष्टवान्। दत्तः तु मौनमेव आचरति स्म।
तदा देवपालः अग्रे आगत्य अवदत्— “भोः प्रमुख, अहं किंचिद् ज्ञातवान्। यद्यपि सत्यवचनं कठिनं भवति, तथापि धर्मात् विचलितुं न युक्तम्।” ततः सः सर्वं यथार्थं कथितवान्। ग्रामे क्षणेन मौनं जातम्।
दत्तः लज्जितः अभवत्। सः भूमौ पतित्वा क्षमां याचितवान्। वीरसेनः अवदत्— “असत्येन लाभः क्षणिकः, धर्मेण तु स्थायी सुखम्।” दत्तः दण्डं प्राप्य अपि आत्मपरिवर्तनं कृतवान्।
देवपालस्य सत्यवचनात् ग्रामः रक्षितः। ग्रामवासिनः तं सम्मानितवन्तः। कालान्तरे सः एव ग्रामस्य विश्वस्तः प्रमुखः अभवत्। सः सदा धर्ममार्गेण ग्रामं पालयामास।
