वाक्

एकस्मिन् ग्रामे रामदासः नाम बालकः वसति स्म। सः अत्यन्तं साधुः, विनीतः, परिश्रमी च आसीत्। तस्य पिता कृषकः आसीत्, माता च गृहकार्येषु निपुणा आसीत्। तयोः परिवारः धनसम्पत्त्या समृद्धः न आसीत्, किन्तु संतोषेन जीवनं यापयति स्म।
रामदासः प्रतिदिनं विद्यालयं गच्छति स्म। सः अध्ययनं प्रति अत्यन्तं रुचिं दर्शयति स्म। गुरवः अपि तस्मै स्नेहं कुर्वन्ति स्म, यतः सः सदा सत्यं वदति स्म, कदापि मिथ्यां न वदति स्म।
एकदा ग्रामे महत्त्वपूर्णः उत्सवः आसीत्। सर्वे जनाः आनन्देन उत्सवं आचरन्ति स्म। तस्मिन् दिने विद्यालये अपि विशेषः कार्यक्रमः आयोजितः आसीत्। गुरुः सर्वेभ्यः बालकेभ्यः उक्तवान्— “यः छात्रः श्रेष्ठं आचरणं दर्शयति, तस्मै विशेषः पुरस्कारः दास्यते।”
एतत् श्रुत्वा सर्वे छात्राः उत्साहिताः अभवन्। केचन छात्राः चिन्तयन्ति स्म— “कथं वयं पुरस्कारं प्राप्तुं शक्नुमः?” तेषु कश्चन छात्रः मोहनः नाम, कपटी आसीत्। सः चिन्तितवान्— “यदि अहं मिथ्यां वदामि, तर्हि अहं विजयी भविष्यामि।”
अपरस्मिन् दिने गुरुः सर्वान् छात्रान् आह्वयत्। सः पृष्टवान्— “कः छात्रः गतसप्ताहे किमपि उत्तमं कार्यं कृतवान्?” मोहनः त्वरया उत्थाय उक्तवान्— “अहं वृद्धस्य साहाय्यं कृतवान्।” किन्तु तत् असत्यं आसीत्।
अन्ये छात्राः मौनं स्थितवन्तः। रामदासः अपि किञ्चित् चिन्तितवान्। सः मनसि उक्तवान्— “मया किमपि विशेषं कार्यं न कृतम्। केवलं सामान्यजीवनं यापितम्।” अतः सः मौनमेव आसीत्।
तदा गुरुः पुनः अपृच्छत्— “अन्यः कश्चित् अस्ति?” तदा एकः वृद्धः पुरुषः विद्यालयं प्राप्तवान्। सः गुरुम् अवदत्— “भवतः छात्रेषु कश्चन अत्यन्तं सत्पुरुषः अस्ति। गतदिने अहं मार्गे पतितः आसम्। एकः बालकः माम् उत्थाप्य गृहम् आनयत्। सः बालकः अन्यः कश्चित् न, रामदासः एव आसीत्।”
एतत् श्रुत्वा सर्वे छात्राः आश्चर्यचकिताः अभवन्। गुरुः रामदासं प्रति दृष्ट्वा पृष्टवान्— “किमर्थं त्वं न उक्तवान्?” रामदासः विनयेन उत्तरम् अदात्— “गुरो, अहं केवलं कर्तव्यं कृतवान्। तस्य विषये वक्तुं मम इच्छा न आसीत्।”
गुरुः अत्यन्तं प्रसन्नः अभवत्। सः उक्तवान्— “एवमेव सत्पुरुषाः भवन्ति। ये स्वकर्मणि न गर्वं कुर्वन्ति, ते एव श्रेष्ठाः।” ततः गुरुः रामदासाय पुरस्कारं दत्तवान्।
मोहनः तु लज्जितः अभवत्। सः स्वदोषं ज्ञातवान्। सः रामदासस्य समीपं गत्वा उक्तवान्— “मम अपराधं क्षन्तुमर्हसि। अहं मिथ्यां उक्तवान्।” रामदासः स्मितपूर्वकं उक्तवान्— “चिन्ता मा कुरु। अद्यतः त्वं सत्यं वद।”
ततः परं मोहनः अपि सत्यवचनं आरब्धवान्। सः अपि उत्तमः छात्रः अभवत्।
शिक्षा (Moral):
सत्यं, विनयः, निःस्वार्थसेवा च मनुष्यं महान् कुर्वन्ति। यः सत्यं वदति, सः अन्ते सदा विजयं प्राप्नोति — सत्यमेव जयते।