एषा कथा एकस्य साहसिकस्य सैनिकस्य अमर-श्रद्धाञ्जलिः अस्ति।
सन १९३० तमे वर्षे महात्मना गान्धिना प्रवर्तितस्य नमक-सत्याग्रहस्य गहनः प्रभावः सीमाप्रान्ते विशेषरूपेण दृश्यते स्म।
“सीमान्त-गान्धी” इति नाम्ना विख्यातः खान-अब्दुल-गफ्फार-खान-महोदयः तस्मिन् काले जनमानसे अत्यधिकं प्रभावं प्राप्तवान् आसीत्। तस्य वर्धमान-प्रभावं दृष्ट्वा आङ्ग्ल-शासनेन २३ अप्रैल-दिनस्य प्रातःकाले खान-महोदयः तस्य कतिपय-सहचरैः सह गृहीतः।
तस्मिन् समये सः उत्मनज़ई-प्रदेशात् पेशावर-नगरं प्रति आगच्छन् आसीत्। “सीमान्त-गान्धी” इत्यस्य ग्रहणस्य वार्ता श्रुत्वा सहस्रशः जनाः चरसद्दा-कारागारं परिवेष्टितवन्तः, यत्र खान-महोदयः निरुद्धः आसीत्। पेशावर-नगरे अपि सहस्रशः जनसमूहः समागतः। किस्साख्वानी-बाजार-प्रदेशे पठान-जनाः “इन्कलाब-जिन्दाबाद्” इति घोषान् कुर्वन्तः आसन्।
एतस्मिन्नेव काले एकः आङ्ग्ल-अधिकारी तीव्रवेगेन मोटर-सायकलेन जनसमूहस्य मध्ये गतवान्, येन अनेकाः जनाः पीडिताः अभवन् तथा भगदड-सदृशी स्थिति उत्पन्ना।
क्रुद्धेन जनसमूहेन तस्य मोटर-सायकलस्य दाहः कृतः। तस्मिन् अग्निकाण्डे आङ्ग्ल-अधिकारी दग्धः मृत्युम् अगच्छत्। यद्यपि तत्र सशस्त्र-पुलिसबलं विद्यमानम् आसीत्, तथापि प्रशासनम् सेनां आह्वातुं आदेशं दत्तवान्। अल्पकालानन्तरं सेनायाः चत्वारि बटालियन-दलानि तत्र आगतानि, तथा शस्त्रसज्जिताः सैनिकाः सम्पूर्ण-नगरे प्रसारिताः।
काबुल-फाटकस्य पुरतः सहस्रशः पठान-जनाः स्थिताः आसन्। तेषां सम्मुखे “रॉयल-गढ़वाल-राइफल्स्” इत्यस्य एकः सैनिक-दलः स्थितः आसीत्। जनसमूहस्य उग्रं भावं दृष्ट्वा दल-नायकेन आदेशः दत्तः— “जुलूसस्य उभयतः स्थानं गृह्णीत।” प्रत्येकस्य सैनिकस्य राइफल-शस्त्रे पञ्च कार्तूसाः सज्जीकृताः आसन्।
रमेश-पोखरियाल-“निशंक”-महोदयः स्वीये ग्रन्थे ‘पेशावरस्य नायकः वीर-चन्द्रसिंह-गढ़वाली’ इति लिखति—
“तेषां राइफल-शस्त्रेषु संगीनाः स्थापिताः आसन्। कप्तान-रिकेट् उच्चस्वरेण उक्तवान्— ‘पलायत, अन्यथा गोलीभिः मारिताः भविष्यथ।’ किन्तु पठान-जनाः अविचलिताः एव स्थितवन्तः। ततः रिकेट् आदेशं दत्तवान्— ‘गढ़वाली, त्रिवारं गोली-प्रहारं कुरुत।’ तस्मिन् समये हवलदार-मेजरः चन्द्रसिंह-गढ़वाली कप्तान-रिकेटस्य वामपार्श्वे स्थितः आसीत्। सः तत्क्षणं उच्चैः स्वरैः आदेशं दत्तवान्— ‘गढ़वाली, गोली-प्रहारं स्थगयत।’ एतदादेशं श्रुत्वा गढ़वाली-सैनिकाः स्व-स्व-शस्त्राणि भूमौ स्थापितवन्तः। एतत् दृष्ट्वा कप्तान-रिकेट् अत्यन्तं क्रुद्धः अभवत्। सः रक्तिम-नेत्राभ्यां चन्द्रसिंहं दृष्ट्वा पृष्टवान्— ‘एतत् किं?’ चन्द्रसिंह-गढ़वाली उत्तरं दत्तवान्— ‘एते सर्वे जनाः निःशस्त्राः सन्ति। वयं कथं तेषु गोली-प्रहारं कुर्याम?’”
