नगरस्यसमीपे कश्चन रमणीयः ग्रामः आसीत्, यत्र धनेश्वरः नाम वृद्धः कृषकः स्वकुटुम्बेन सह निवसति स्म। सः स्वस्य जीवनं कृषिकार्ये यापितवान्। तस्य भार्या गङ्गा, पुत्रः राजू, पुत्रवधू सरला, पौत्रः बालु च शीतकालः आरभ्यत। ग्रामे निशासु तीव्रं शीतं व्याप्तं जातम्। धनेश्वरस्य पुरातनः कम्बलः छिन्नः, पतितः च जातः। रात्रौ कम्पमानं तन्न शरीरे पश्यन्ति सर्वे, किन्तु कोऽपि नूतनं कम्बलं दातुं इच्छति स्म। एकदा सः पुत्रं राजूम् अवदत्—
“वत्स! मम कम्बलः जीर्णः। यदि भवतः समीपे नवः अस्ति, ददातु कृपया।” राजू चिन्तायाम् अगच्छत्। तस्य एकः नवः मुलायमः कम्बलः आसीत्, यः गृहे केवलं स्वस्य उपयोगाय आरक्षितः आसीत्। सः मनसि मनसि विचारं कृत्वा, अर्धं कम्बलं चित्वा पित्रे दत्तवान्।
वृद्धः मौनेन स्वीकृतवान्, किन्तु विषादं निवारयितुं न शक्तः।
एते दृश्यं पश्यन् बालुः, तस्य पौत्रः, चिन्तायाम् अगच्छत्। बालः अपि शीतं अनुभवति स्म, किन्तु पितामहम् प्रति करुणां यावत् अनुभूयत। सः गुप्तेन अग्निसमीपे उपविष्टः, एकं तन्तुं आनयित्वा, किञ्चन वस्रं स्वहस्तेन सिव्यति स्म। तेन नक्तं सम्पूर्णं श्रमं कृत्वा, एकं अर्धकम्बलम् अपि निर्मितम्। प्रातःकाले राजू पृष्टवान्—
“किं करोति त्वं, बालो?”
बालुः मधुरेण अवदत्—
“पितरं, यदा त्वं वृद्धः भविष्यसि, तदा एषः अर्ध-कम्बलः तव उपयोगाय भविष्यति।”
राजू स्तब्धः। आत्मकृत्यस्य अनुकरणं स्वपुत्रे पश्यन् लज्जया पीडितः। सः शीघ्रं सम्पूर्णं नवं कम्बलं आनयत्, पितरं सस्नेहम् अर्पितवान्।
धनेश्वरः कम्बलं स्वीकृत्य बालुं आलिङ्ग्य अवदत्—
“वत्स! त्वमेव कुलस्य दीपः। तव दृष्टिः धर्मसम्पन्ना। भवतः कृते कुटुम्बं गर्वं अनुभवति।”गङ्गा, सरला च अश्रुपूर्णनयनेन बालुं चुम्बित्वा आशीर्वादं दत्तवत्यौ।बालुः ग्रामे ‘धर्मबुद्धिः बालकः’ इति प्रसिद्धिं प्राप्तवान्।
पुत्राः पितृणाम् छायाः भवन्ति। यत् वयं कुर्मः, तत् ते पश्यन्ति, शिक्षन्ते च। आत्मनः आचरणं सदैव धर्मसमन्वितं भवेत्।
