भारतवर्षे एकाे नगरे प्रतापसेनः नाम राजा राज्यं चकार। स राजा धर्मप्रियः, प्रजाहिते निरतः, न्यायप्रियः चासीत्।
तस्य पुत्रः वीरसेनः युवराजः आसीत्। बाल्यादेव बुद्धिमान्, शूरः, विनीतः च। स न केवलं शस्त्रविद्यायाम्, अपि तु धर्मग्रन्थानाम् अध्ययनम् अपि अतीव प्रीयते स्म।
एकदा राजा पुत्रं आह— “वत्स! त्वमेव भविष्ये राजसिंहासनस्य अधिकारी। शौर्यम् एकं पक्षम्, परन्तु धर्मज्ञानं अपरः। यदि राजा धर्मं त्यजति तर्हि राष्ट्रं पतति। अतः तव परीक्षा आवश्यकः। गत्वा वनं पश्य, धर्ममार्गे स्थित्वा यत् कर्तव्यं तत् कुरु।”
वीरसेनः पितुः वचः शिरसा स्वीकृत्य सैनिकैः सह अरण्यं गतः। तत्र मार्गे एकः वृद्धः तपस्वी कण्टकशय्यायाम् उपविष्टः दृष्टः।
स तपस्वी युवराजं दृष्ट्वा उवाच—“वत्स! अस्मिन्नेव अरण्ये एकः उग्रः राक्षसः वसति। स ग्रामे ग्रामे गत्वा बालान् अपहृत्य खादति। जनाः त्रासेन पीडिताः। यदि त्वं धर्मे स्थितः असि, तं दुष्टं नाशय।”
वीरसेनः दृढनिश्चयेन उत्तरं दत्तवान्— “भगवन्! प्रजानां रक्षणं एव मम कर्तव्यं। अहं प्रयतिष्ये।” ततः स सैनिकैः सह गह्वरं गतः। तत्र राक्षसः स्थूलशरीरः, लोहितनेत्रः, उग्रनादं कुर्वन् उपविष्टः आसीत्। बालकाः बद्धाः, भयभीताः चासन्।
युवराजः तं दृष्ट्वा गर्जन् प्राह— “दुष्ट! निर्दोषान् पीडयन् धर्मं लङ्घयति। अयं व्यवहारः असह्यः। त्यज बालान्।”
राक्षसः हास्यं कृत्वा अवदत्—
“बालक! मम बलं पर्वतसमम्। कोऽपि मां न पराजयितुं शक्नोति। त्वं अपि न शक्नोषि।”
तदा युद्धम् आरब्धम्। धनुषः घोषः आकाशं व्याप्तवान्। बहुकालं घोरयुद्धं जातम्। अन्ते वीरसेनस्य तीक्ष्णः बाणः राक्षसस्य हृदयं विदार्य तं भूमौ निपातितवान्।
बालकाः मुक्ताः, ग्रामाः उद्धृताः। जनाः हर्षेण नादं कृतवन्तः।
तदा तपस्वी पुनः प्रकट्य अवदत्—
“वत्स! त्वं न केवलं शूरः, अपि तु धर्मनिष्ठः। राक्षसः लोभक्रोधाद्यन्यायानां प्रतीकः। यः राजकुमारः एतान् दोषान् जयति, स एव राष्ट्रस्य योग्यः राजा।”
इत्युक्त्वा तपस्वी अन्तर्धानं कृतवान्। वीरसेनः नगरं प्रत्यागत्य पितरं प्रणम्य सर्वं वृत्तान्तं कथितवान्। राजा प्रसन्नः पुत्रं आलिङ्ग्य अवदत्—
“वत्स! अद्य मम हृदयम् अतीव तुष्टम्। धर्मनिष्ठः एव सच्चिरराजा भवति। भवतु, त्वं मम उत्तराधिकारी।”
