हिमालयपाददेशे हरितवनमध्यस्थितः ‘ज्ञानगङ्गा आश्रमः’ इति कश्चन पवित्रस्थानः आसीत्। तत्र महर्षिः दयानन्दः, एकः महान् तपस्वी, धर्मोपदेशकः च वसति स्म। तस्य समीपे अनेके बालकाः ब्रह्मचर्याश्रमं आश्रित्य अध्ययनं कुर्वन्ति स्म।
एकदिने आश्रमं समीपस्थे ग्रामे महद्-अनावृष्टिः अभवत्। नदीषु जलं न्यूनम्, कूपाः शुष्काः, कर्षकाणां कृषिकर्म अपि अवरोधम्। ग्रामजनाः अत्यन्तं दुःखिताः अभवन्।
विद्यार्थिनः गुरुमुपगम्य पृच्छन्ति—
“गुरुदेव! ग्रामस्य दुःखं महद् अस्ति। वयं किम् कर्तुं शक्नुमः? कथं तान् रक्षितुम्?”
महर्षिः करुणया स्मितवान्—
“वत्साः! केवलं दानं वा शब्दः न पर्याप्तः। प्रथमं प्रयत्नं कुर्मः, पश्चात् देवकृपा भविष्यति।”
ते सर्वे सहसा ग्रामं गच्छन्ति। तत्र दैन्यं दृष्ट्वा बालकाः दयापूर्णाः अभवन्। जलं नास्ति, कर्षकाः श्रान्ताः, ग्रामकन्याः पानि-यन्त्रेषु दीर्घं समयं यान्ति।
महर्षिः ग्रामसमाजं आह्वयित्वा मन्त्रम् अददात्— “यदि वयं एकतया प्रयतामहे, वर्षाभावः अपि परिहर्तुं शक्यते। अस्मिन् वनप्रदेशे प्राचीनकूपः अस्ति। तं पुनः खननं कुर्मः। यन्त्रं, काष्ठं, श्रमः—सर्वं यथाशक्ति ददामः।”
ग्रामजनाः आश्चर्यचकिताः—“कूपः अस्माभिः नूतनः कारितुं शक्यते इति न ज्ञातम्।”
महर्षिः अवदत्— “जह्यां न मन्यध्वम्। श्रमेण सिद्धिः।” ततः आरब्धं महद्-कार्यं। विद्यार्थिनः दण्डैः भूमिं खनन्ति।
ग्रामकर्षकाः शिलाः निष्कासयन्ति।
नार्यः जलम् आहृत्य कर्मकारान् प्रोत्साहयन्ति।
महर्षिः तेषां साहाय्यं कृत्वा निरन्तरं प्रेरणां दत्तवान्।
दिवसानां परम्परया प्रगाढकूपः निर्मितः। एकदिने भूमेः गर्भात् स्वच्छं शीतलं जलं उत्पन्नम्। सर्वे हर्षेन नदन्ति—
“जय! जलं प्राप्तम्!”
ग्रामस्य उत्सवः अभवत्। बालकाः जलक्रीडां कुर्वन्ति, कर्षकाः कृषिकर्म आरभन्ते, नार्यः प्रसन्नमुखाः। आश्रमपाठीकाः अपि गर्विताः— “वयं महद् साहाय्यं कृतवन्तः।”
तदा महर्षिः मुक्तकण्ठेन उपदेशं दत्तवान्— “वत्साः! एषः अनुभवः भवतः जीवनस्य परमः पाठः। दुःखसमये केवलं देवं स्मृत्वा उपविष्टाः न भवेत। प्रथमं धैर्यं, एकता, परिश्रमः च। धन्यवादः देवाय तदा मुखरः भवति यदा वयं कर्म कुर्मः।”
बालकाः तस्य वचनेन प्रबुद्धाः अभवन्। एकः बालकः पप्रच्छ—“गुरुदेव! किमर्थं संसारस्य सर्वे दुःखानि मनुष्यैः एव उत्पाद्यन्ते? वर्षाभावो अपि किमर्थं?”
महर्षिः धीरं वक्तुम् आरब्धवान्—
“वत्स! प्रकृतिः तु नित्यं परिवर्तनशीलाः। कदाचित् वर्षा बहु, कदाचित् अल्पा। किन्तु मानवः यदि लोभेन वनानि छेत्ते, नदीमुखान् अवरुद्ध्य स्थापयति, भूमेः संरक्षणं न करोति, तर्हि प्रकृतिः रोषं दर्शयति। अतः पर्यावरणरक्षणं सर्वेषां धर्मः।” बालकाः अवदन्— “आगलग्रामे वयं वृक्षारोपणं करिष्यामः।”
महर्षिः प्रसन्नः—
“साधु, वत्साः! वृक्षाः जीवनस्य मूलम्। यदा युवा वनेषु वृक्षाः रोपयन्ति, तदा पृथिवी शाश्वती भवति।”
ततः आरभ्य प्रतिवर्षं ‘ज्ञानगङ्गा आश्रमः’ ग्रामैः सह वृक्षारोपणमहोत्सवं आचरति। अनावृष्टिः तदा न्यूनतया अभवत्, ग्रामे शान्तिः चिरंतनं विराजते स्म।
