भारतवर्षे अनेकानि पर्वाणि सन्ति, ये जनानां जीवनं आनन्देन, उत्साहेन, धर्मभावेन च पूरयन्ति। तेषु प्रमुखं पर्व होली-पर्वः इति प्रसिद्धः। होली-पर्वः वसन्त-ऋतौ फाल्गुन-मासस्य पूर्णिमायां आचर्यते। एषः पर्वः केवलं रङ्गोत्सवः न, अपि तु धर्मस्य, सत्यस्य, प्रेम्णः, सामाजिक-ऐक्यस्य च प्रतीकः अस्ति।
अस्य पर्वस्य मुख्यं कारणं भक्त-प्रह्लादस्य कथा एव। पुराकाले हिरण्यकशिपुः नाम दैत्यराजः आसीत्। सः स्वयमेव ईश्वरः इति मन्यते स्म। किन्तु तस्य पुत्रः प्रह्लादः भगवान् विष्णोः महान् भक्तः आसीत्। हिरण्यकशिपुः पुत्रस्य भक्ति-दर्शनं सहितुं न अशक्नोत्। सः बहुधा प्रह्लादं हन्तुं प्रयासं कृतवान्।
एकदा हिरण्यकशिपुः स्वभगिन्या होलिकायाः साहाय्यं प्रार्थितवान्। होलिकायाः वरः आसीत् यत् सा अग्निना न दह्यते। सा प्रह्लादं अङ्के धृत्वा अग्नौ उपविष्टा। किन्तु ईश्वरकृपया प्रह्लादः सुरक्षितः अभवत्, होलिका च दग्धा जाता। एतस्मात् कारणात् फाल्गुन-पूर्णिमायां होलिका-दहनं क्रियते। अनेन अधर्मस्य नाशः, धर्मस्य विजयः च सूच्यते।
होलिकादहनानन्तरं अनन्तरदिने होली-पर्वः आचर्यते। अस्मिन् दिने जनाः परस्परं रङ्गैः, गुलालैः च क्रीडन्ति। बालाः, युवानः, वृद्धाः, स्त्रियः, पुरुषाः च सर्वे समानतया आनन्दं अनुभवन्ति। वैराणि विस्मरन्ति, परस्परं आलिङ्गन्ति, “होली-शुभेच्छाः” इति वदन्ति। एषः पर्वः सामाजिक-सौहार्दस्य उत्तमं उदाहरणं भवति।
होली-पर्वस्य सामाजिकं महत्त्वम् अपि महान् अस्ति। अस्मिन् पर्वे जाति-भेदः, धन-भेदः, पद-भेदः च विस्मृतः भवति। सर्वे समानरूपेण रङ्गेषु निमग्नाः भवन्ति। अतः होली-पर्वः समानतायाः, एकतायाः च संदेशं ददाति। ग्रामेषु, नगरेषु च जनाः सामूहिकरूपेण उत्सवं आचरन्ति।
होलिका-दहनस्य पूजा-विधिः अपि विशेषा अस्ति। फाल्गुन-पूर्णिमायां सायंकाले जनाः सार्वजनिक-स्थले काष्ठानि, तृणानि, गोमयम् च सङ्गृह्य अग्निं प्रज्वालयन्ति। पूजाकाले होलिकां प्रार्थयन्ति यत् सा सर्वान् जनान् दुःखात्, रोगात्, पापात् च रक्षतु। अग्नौ तिलं, अक्षतं, नारिकेलं, गुडं, पुष्पाणि च अर्पयन्ति। ततः होलिकां प्रदक्षिणां कुर्वन्ति।
पूजायाः अनन्तरं गृहं गत्वा जनाः भगवतः विष्णोः, श्रीकृष्णस्य वा स्मरणं कुर्वन्ति। केचन गृहिण्यः विशेष-भोजनं पचन्ति, यथा गुजिया, मालपुआ, पायसम् इत्यादि। परदिने प्रातःकाले जनाः स्नानं कृत्वा स्वच्छ-वस्त्राणि धारयन्ति। ततः मित्रैः, बान्धवैः सह रङ्ग-क्रीडां कुर्वन्ति।
अद्यतन-काले अपि होली-पर्वः अत्यन्तं लोकप्रियः अस्ति। भारतवर्षे एव न, अपि तु विदेशेषु अपि भारतीयाः होली-पर्वं महता उत्साहेन आचरन्ति। किन्तु अस्माभिः स्मरणीयं यत् होली-पर्वः संयमेन, सौहार्देन, पर्यावरण-संरक्षणेन च आचर्यः। रासायनिक-रङ्गानां स्थाने प्राकृतिक-रङ्गानां उपयोगः करणीयः।
