शान्ते हरिते च अरण्ये एकः बुद्धिमान् कूर्मः तथा एकः शीघ्रगामी शशकः निवसतः स्म। शशकः स्वस्य वेगेन प्रसिद्धः आसीत्, अतः सः प्रायः कूर्मस्य मन्दगत्याः उपहासं करोति स्म। सः सर्वदा कूर्मं हीनं दर्शयितुं प्रयत्नं करोति स्म। कूर्मः तु धैर्यशीलः दृढनिश्चयी च आसीत्, सः कदापि तस्य वचनेन न विचलितः अभवत्।
एकदा शशकः अहङ्कारवशात् कूर्मं प्रति उक्तवान्—“त्वं मन्दगामी असि, मया सह कदापि स्पर्धां कर्तुं न शक्नोषि। यदि इच्छसि, तर्हि मया सह धावनस्पर्धां कुरु।” कूर्मः शान्तभावेन प्रत्यवदत्—“यद्यपि अहं मन्दगामी अस्मि, तथापि स्पर्धां करिष्यामि।” एवं सः तस्य आह्वानं स्वीकृतवान्।
एतां विचित्रां स्पर्धां दृष्टुं अरण्यस्य सर्वे पशवः एकत्र समागच्छन्। कश्चन वानरः स्पर्धायाः आरम्भसंकेतं दत्तवान्। स्पर्धा आरब्धा। शशकः आरम्भात् एव अत्यन्तं वेगेन धावितुम् आरब्धवान्, सः शीघ्रमेव कूर्मात् दूरं गतः। कूर्मः तु शनैः शनैः स्थिरगत्या अग्रे गच्छति स्म।
किञ्चित्कालानन्तरं शशकः चिन्तितवान्—“अहं तावत् अत्यन्तं अग्रे अस्मि, कूर्मः मम समीपं अपि न आगमिष्यति। अतः किञ्चित्कालं विश्रामं करिष्यामि।” सः एकस्य वृक्षस्य अधः उपविश्य विश्रामं कृत्वा शीघ्रमेव सुप्तः अभवत्।
अन्यस्मिन् समये कूर्मः अविरतं स्वमार्गे गच्छति स्म। सः न कदापि विश्रामं कृतवान्, न च श्रान्तः अभवत्। धैर्येण, निरन्तरप्रयत्नेन च सः शनैः शनैः अग्रे प्रसरति स्म।
दीर्घकालानन्तरं शशकस्य निद्रा भग्ना। सः उत्थाय दृष्टवान् यत् कूर्मः तस्य अग्रे बहुदूरं गतः अस्ति। सः अत्यन्तं व्याकुलः जातः, शीघ्रं धावितुम् आरब्धवान्। किन्तु तदा पर्यन्तं कूर्मः लक्ष्यरेखां अतिक्रम्य विजयी अभवत्।
अरण्यस्य सर्वे पशवः कूर्मस्य जयेन अत्यन्तं हृष्टाः अभवन्। ते सर्वे तस्य प्रशंसां कृतवन्तः। शशकः तु स्वपराजयेन लज्जितः अभवत्। सः अवगतम् यत् अहङ्कारः आलस्यं च कदापि सफलतायाः मार्गं न दर्शयतः। सः कूर्मस्य समीपं गत्वा क्षमां याचितवान् तथा तस्य धैर्यस्य निरन्तरप्रयत्नस्य च प्रशंसां कृतवान्।
अस्याः कथायाः शिक्षा एषा—निरन्तरः प्रयासः धैर्यं च सदैव अहङ्कारं आलस्यं च जयतः। यः मनुष्यः धैर्येण सह सततं कर्म करोति, सः एव अन्ते सफलतां प्राप्नोति। अतः अस्माभिः अपि जीवनमार्गे धैर्यं, परिश्रमः, दृढनिश्चयः च अवलम्बनीयाः।
