प्राचीनकाले भारतदेशे “सुवर्णपुरम्” इति नाम्ना एकं सुन्दरं राज्यं आसीत्। तस्य राज्यस्य राजा धर्मपालः नाम आसीत्। सः न्यायप्रियः दयालुः च आसीत्। राज्ये सर्वे जनाः सुखेन वसन्ति स्म। तत्र विद्यालयाः, उद्यानानि, विशालाः बाजाराः च आसन्।
तस्मिन् नगरे एकः बालकः अपि वसति स्म। तस्य नाम “माधवः” आसीत्। माधवः गरीबपरिवारस्य पुत्रः आसीत्, किन्तु सः अत्यन्तं बुद्धिमान्, विनयी, सत्यवादी च आसीत्। सः प्रतिदिनं विद्यालयं गच्छति स्म। गुरोः वचनं सदा शृणोति स्म। सर्वे अध्यापकाः तं स्नेहेन पश्यन्ति स्म।
एकदा राजा धर्मपालः स्वस्य मन्त्रिणा सह नगरभ्रमणं कर्तुं निर्गतः। राजा सामान्यवस्त्राणि धारयित्वा जनानां स्थितिं ज्ञातुम् इच्छति स्म। मार्गे गच्छन् सः एकं वृद्धं पुरुषं दृष्टवान्। वृद्धः दुःखितः आसीत्। सः भूमौ उपविश्य रोदिति स्म।
राजा तं पृष्टवान्— “भोः महोदय! भवतः दुःखस्य कारणं किम्?”
वृद्धः अवदत्— “मम स्वर्णमुद्राभिः पूर्णः पात्रः मार्गे पतितः। अद्य मम सर्वं धनं नष्टम्।”
राजा तस्य वचनं श्रुत्वा चिन्तितः अभवत्। सः मन्त्रिणं उक्तवान्— “यदि कश्चित् सत्पुरुषः एतत् पात्रं प्राप्स्यति, सः नूनं पुनः प्रत्यर्पयिष्यति।”
तस्मिन् एव समये माधवः विद्यालयात् स्वगृहं प्रत्यागच्छति स्म। मार्गे सः एकं पात्रं दृष्टवान्। पात्रे बह्व्यः स्वर्णमुद्राः आसन्। माधवः क्षणमेकं चिन्तितवान्। तस्य परिवारः निर्धनः आसीत्। तेन धनस्य आवश्यकता अपि आसीत्। किन्तु सः मनसि अवदत्— “परधनं न स्वीकरोमि। सत्यं श्रेष्ठम्।”
सः तत् पात्रं गृहीत्वा समीपस्थं घोषणास्थानं गतवान्। तत्र सैनिकाः जनानां समस्याः शृण्वन्ति स्म। माधवः उक्तवान्— “एतत् पात्रं मया मार्गे प्राप्तम्। यस्य एतत् अस्ति, तस्मै प्रत्यर्पयन्तु।”
सैनिकाः आश्चर्यचकिताः अभवन्। ते माधवं राजसभां नीतवन्तः। वृद्धः अपि तत्र उपस्थितः आसीत्। सः स्वर्णपात्रं दृष्ट्वा अत्यन्तं प्रसन्नः अभवत्।
राजा माधवं पृष्टवान्— “वत्स! त्वं निर्धनः असि। तथापि त्वं एतत् धनं स्वार्थाय न स्वीकृतवान्। किमर्थम्?”
माधवः विनयेन उत्तरम् अदात्— “महाराज! मम गुरुः मां शिक्षितवान् यत् सत्यं धर्मस्य मूलम् अस्ति। परस्य वस्तु ग्रहणं पापम् अस्ति। अतः अहं धनं प्रत्यर्पितवान्।”
राजा तस्य उत्तरं श्रुत्वा अत्यन्तं प्रसन्नः अभवत्। सः अवदत्— “वत्स माधव! त्वमेव अस्माकं राज्यस्य आदर्शः। सत्यवादिनः जनाः एव राष्ट्रस्य भूषणानि भवन्ति।”
ततः राजा माधवाय बहूनि पुस्तकानि, वस्त्राणि, धनं च दत्तवान्। तस्य शिक्षायाः सम्पूर्णं व्ययं वहितुं अपि राजा प्रतिज्ञां कृतवान्। वृद्धः अपि माधवाय आशीर्वादं दत्तवान्।
तस्मात् दिनात् आरभ्य माधवः राज्ये सर्वेषां प्रियः अभवत्। सर्वे बालकाः अपि तस्य आचरणं अनुसर्तुं प्रारब्धवन्तः।
