भारतवर्षः विविधैः उत्सवैः समृद्धः देशः अस्ति। तेषु श्रीजगन्नाथस्य रथयात्रा सर्वाधिकप्रसिद्धेषु महोत्सवेषु अन्यतमा अस्ति। प्रतिवर्षम् ओडिशाराज्यस्य पुरीनगरे अस्य महोत्सवस्य भव्यं आयोजनं भवति। अस्मिन् समये देशस्य विदेशस्य च लक्षशः भक्ताः श्रीजगन्नाथं, श्रीबलभद्रं, देवीं सुभद्रां च विशालकाष्ठनिर्मितरथेषु विराजमानान् द्रष्टुं समायान्ति। श्रद्धया भक्त्या च जनाः महत्तररज्जुभिः रथान् आकृष्य गुण्डिचामन्दिरपर्यन्तं नयन्ति। अयं महोत्सवः केवलं धार्मिकः कार्यक्रमः न, अपितु भारतीयसंस्कृतेः, लोकपरम्परायाः तथा भक्तिभावस्य उज्ज्वलः प्रतीकः अपि अस्ति।
वर्षे २०२६ अस्य महोत्सवस्य मुख्या रथयात्रा गुरुवासरे, १६ जुलै २०२६ दिनाङ्के, प्रभाते पूजाविधेः अनन्तरं आरभ्यते। रथाः श्रीमन्दिरात् निर्गत्य पुरीनगरस्य प्रसिद्धमार्गे ‘बडदण्डा’ इति ख्याते मार्गेण गुण्डिचामन्दिरं प्रति गच्छन्ति। प्रतिनिवर्तनयात्रा, या ‘बहुदायात्रा’ इति कथ्यते, सा २४ जुलै २०२६ दिनाङ्के भविष्यति। सम्पूर्णस्य महोत्सवस्य समापनम् २८ जुलै दिनाङ्के ‘नीलाद्रिविजयः’ इति विशेषसमारोहेण भविष्यति। तस्मिन् दिने श्रीजगन्नाथः, श्रीबलभद्रः, देवी सुभद्रा च पुनः स्वमन्दिरं प्रतिनिवर्तन्ते।
अस्य महोत्सवस्य पूर्वं अनेकानि महत्त्वपूर्णानि धार्मिककार्यक्रमाणि आयोज्यन्ते। २९ जून २०२६ दिनाङ्के ‘स्नानयात्रा’ अथवा ‘देवस्नानपूर्णिमा’ उत्सवः भविष्यति। अस्मिन् दिने श्रीजगन्नाथः, श्रीबलभद्रः, देवी सुभद्रा, सुदर्शनचक्रं तथा उत्सवविग्रहः विशेषवेदिकायां स्थाप्य १०८ पवित्रजलपूर्णकलशैः स्नाप्यन्ते। स्नानानन्तरं भगवान् अस्वस्थः इव भवति इति परम्परा अस्ति। अतः पञ्चदशदिनपर्यन्तं सः जनदर्शनं न ददाति। एषः कालः ‘अनवसारः’ इति प्रसिद्धः। अस्मिन् समये विग्रहस्य अलङ्कारः, परिष्कारः, नवयौवनसंस्कारः च क्रियते। ततः रथयात्रादिने भगवान् पुनः भक्तानां दर्शनं ददाति।
रथारोहणात् पूर्वं ‘पाहण्डीविजयः’ नामकः विशेषः समारोहः भवति। अस्मिन् विधौ देवविग्रहाः मन्दिरात् बहिः आनय्य रथेषु प्रतिष्ठाप्यन्ते। ततः ओडिशाराज्यस्य गजपतिमहाराजः स्वहस्तेन सुवर्णदण्डयुक्तया मार्जन्या रथस्य समीपस्थं मार्गं सम्मार्जयति। सः सुगन्धिजलं चन्दनचूर्णं च विकिरति। ‘छेरापहारा’ इति नाम्ना प्रसिद्धा एषा परम्परा विनयस्य, सेवाभावस्य च अनुपमं उदाहरणम् अस्ति। राजा अपि भगवतः सेवकः एव इति अस्याः परम्परायाः मुख्यः सन्देशः अस्ति।
रथयात्रायाः समये प्रथमं श्रीबलभद्रस्य ‘तलध्वज’ नामकः रथः गच्छति। तस्य रथे चतुर्दश चक्राणि सन्ति, रथस्य वर्णौ रक्तः नीलः च स्तः। तदनन्तरं देवीसुभद्रायाः ‘दर्पदलन’ नामकः रथः गच्छति। अस्य द्वादश चक्राणि भवन्ति, वर्णौ रक्तः कृष्णः च। अन्ते श्रीजगन्नाथस्य ‘नन्दिघोष’ नामकः महान् रथः गच्छति। अस्य षोडश चक्राणि सन्ति, रथस्य वर्णौ रक्तः पीतः च स्तः। सहस्रशः भक्ताः रज्जून् गृहीत्वा रथान् आकृषन्ति। शङ्खध्वनिः, मृदङ्गवादनम्, झाञ्जनिनादः, कीर्तनम्, नृत्यम् इत्यादिभिः सम्पूर्णः मार्गः भक्तिरसेन पूर्यते।
जगन्नाथरथयात्रायाः पौराणिकी कथा अत्यन्तं मनोहरा अस्ति। परम्परानुसारं श्रीजगन्नाथः स्वभ्रात्रा श्रीबलभद्रेण भगिन्या सुभद्रया च सह श्रीमन्दिरात् निर्गत्य गुण्डिचामन्दिरं प्रति गच्छति। वैष्णवसम्प्रदाये गुण्डिचामन्दिरं वृन्दावनस्य प्रतीकरूपेण मन्यते। कथानुसारं श्रीकृष्णः मथुरां ततः द्वारकां गतवान्। वृन्दावनस्य गोप्यः तेन सह विरहदुःखम् अनुभूतवन्त्यः। सूर्यग्रहणकाले कुरुक्षेत्रे श्रीकृष्णस्य गोपीभिः सह पुनर्मिलनम् अभवत्। ताः श्रीकृष्णं पुनः वृन्दावनं नेतुम् इच्छन्त्यः तस्य रथम् आकृष्य प्रस्थिताः। रथयात्रा तस्य भक्तिभावस्य प्रतीकमिति मन्यते।
भगवान् गुण्डिचामन्दिरे सप्ताहपर्यन्तं तिष्ठति। पञ्चमे दिने श्रीलक्ष्मीदेवी स्वपतिं प्रत्यानेतुं गुण्डिचामन्दिरं गच्छति। भगवान् शीघ्रं प्रतिनिवर्तिष्यामीति सूचयन् तस्यै आज्ञामालां ददाति। परम्परायां कथ्यते यत् देवी स्वकोपं प्रकाशयितुं नन्दिघोषरथस्य किञ्चित् भागं भङ्गयितुम् आदेशं ददाति। अयं ‘रथभङ्गः’ इति प्रसिद्धः धार्मिकः प्रसङ्गः अस्ति।
महोत्सवस्य अन्येषु प्रमुखेषु कार्यक्रमेषु २० जुलै दिनाङ्के ‘हेरापञ्चमी’, २३ जुलै दिनाङ्के ‘सुनाबेषः’ तथा २४ जुलै दिनाङ्के ‘बहुदायात्रा’ विशेषमहत्त्वं वहन्ति। सुनाबेषसमये देवविग्रहाः सुवर्णाभरणैः अलङ्क्रियन्ते। एषः दर्शनोत्सवः भक्तानां विशेषाकर्षणं भवति।
रथयात्रायां भागं ग्रहीतुं इच्छवः यात्रिकाः पूर्वमेव योजनां कुर्युः। विमानमार्गेण भुवनेश्वरं प्राप्य ततः वाहनैः पुरीं गन्तुं शक्यते। रेलयानमार्गेण अपि पुरीनगरं भारतस्य प्रमुखनगरैः सह सम्बद्धम् अस्ति। राष्ट्रीयमार्गेण वाहनयात्रा अपि सुकरा भवति। यात्रायाः समये कोणार्कसूर्यमन्दिरम्, चिलिकासरोवरम्, रघुराजपुरग्रामः च दर्शनीयस्थानानि सन्ति।
महोत्सवस्य समये पुरीनगरं अत्यधिकजनसमूहेन पूर्णं भवति। अतः यात्रिकैः पूर्वमेव निवासव्यवस्था, यात्रायानव्यवस्था च सुनिश्चितव्या। मुख्यरथयात्रायाः पूर्वदिनमेव पुरीनगरं प्राप्तुं श्रेयः। स्वसमीपे पानीयजलम्, लघुभोजनम्, आवश्यकौषधानि च स्थापनीयानि। वर्षाकालस्य कारणात् लघूनि सूतीवस्त्राणि धारयितुं हितकरम्। बहुमूल्यवस्तूनि न नेतव्यानि। पुलिसविभागस्य, मन्दिरप्रशासनस्य, स्वयंसेवकानां च निर्देशाः अवश्यं पालनीयाः। जनसमूहे सावधानता सर्वदा अपेक्षिता।
वृद्धजनाः अपि रथयात्रायां भागं ग्रहीतुं शक्नुवन्ति, किन्तु ते अत्यधिकभीडयुक्तस्थानानि परिहरेयुः। स्वौषधानि सह नयेयुः तथा परिवारजनैः सह एव भ्रमणं कुर्युः। सार्वजनिकस्थानेषु चलदूरवाणी सामान्यतया अनुमता भवति, किन्तु केषुचित् स्थानेषु छायाचित्रग्रहणस्य निषेधः भवितुम् अर्हति। अतः स्थानीयप्रशासनस्य निर्देशाः अवश्यं ज्ञातव्याः।
श्रीजगन्नाथस्य रथयात्रा केवलं धार्मिकमहोत्सवः नास्ति। एषा भक्तेः, समानतायाः, सेवाभावस्य, भारतीयसंस्कृतेः च जीवन्ता परम्परा अस्ति। विशालरथानां दर्शनम्, भक्तानां सामूहिकभक्तिः, सङ्कीर्तनस्य मधुरध्वनिः, तथा देवदर्शनस्य पावनानुभवः एतत् पर्व सर्वेषां जीवनस्य अविस्मरणीयं आध्यात्मिकानुभवं करोति। वर्षे २०२६ अपि एषः महोत्सवः लक्षशः भक्तानां श्रद्धां दृढीकर्तुं भारतीयसंस्कृतेः गौरवं च विश्वसमक्षं प्रकाशयितुं सज्जः अस्ति। अस्मिन् मध्ये जगन्नाथसंस्कृतेः प्रख्यातः शोधकर्ता नरेशदास-महोदयः अवदत् यत् सर्वैः श्रीजगन्नाथस्य परम्पराणां संस्कृतेः च सम्मानः करणीयः।
